ADİL YARGILANMA HAKKI

İnsan, doğal ortamda karşılaşabileceği tehlikelere ve kötülüklere karşı hayvanlarda bulunan doğal araç ve silahlardan yoksun olarak dünyaya gelir. Yürümeyi, konuşmayı, düşünmeyi ve uygun davranışlarda bulunmayı toplumsal bir yaşam içerisinde edinebilir, geliştirebilir. Bu doğal güçsüzlüğü giderebilmek, varlığını korumak ve geliştirmek; tüm bu sonuçlar içerisinde kendisine bir yaşam kurabilmek için toplumsallaşması gerekmektedir. İnsanoğlu, hayvanlarda da görülen fizyolojik ve biyolojik etkenlerin altında psikolojik etkenlerin de etkisiyle yavaş yavaş toplumsal bir yapı içerisinde varlığını sürdürme amacını ister istemez güder.
İnsan, varoluşundan bu yana biriktirdiği deneyimleri; duyu, akıl ve duygu yeteneklerini kullanarak toplumsal bir düzen arayışı içinde “adalet” denilen değere yönelmenin yollarını bulma ve geliştirme çabasını sürekli güncel tutmuştur. Zamanla gelişen toplumsal yaşam, ihtiyaçlar doğrultusunda demokrasi, insan hakları ve hukukun üstünlüğü değerlerini de doğurmuştur. Adalete yönelmiş toplumsal düzen, insanın doğuştan veya toplumsala yaşamla elde ettiği hak ve özgürlükleri “hak arama özgürlüğünün” güvencesi altına almıştır.  Bu özgürlüğün gerek biçimsel gerekse öz açısından devletin birimlerinde ve yargıda elde edilecek olumlu sonuçlarla da güçlendirilmesi gerekir. İnsan olmanın gereği olan “hak aramanın” en son ve en etkili yeri yargıdır. Bu nedenle hak arama ve adalete ulaşma konusundaki son yetkili yer olan yargının ve onun özneleri yargıçlar önünde kişilerin “adil yargılanma hakkı” olduğu kabul edilmiştir. Bu hak, en temel insan haklarından birisidir. Hak arama özgürlüğü asıl kavram, adil yargılanma hakkı ve hele yargı makamı açısından adil yargılama yapma görevi hak arama özgürlüğünün uygulamaya yönelik uzantısıdır. Kısaca adil yargılanma hakkı, hak arama özgürlüğünün pratiğidir.
Adalet her bireyin haklarına saygı gösterilmesine dayanır. Martin Luther King’in “herhangi bir yerdeki adaletsizlik, adaleti her yerde tehdit eder.” deyişinden de anlaşılacağı üzere söz konusu amaca sadece bireylerin haklarına saygı göstermekle sınırlı davranışlarla değil, her alanda adalete ulaşma saikiyle hareket etmekle ulaşılabilir.
Öyle ki bir kimse, hakkındaki bir suç isnadıyla mahkeme önüne çıkarıldığında bütün bir devlet aygıtıyla karşı karşıya gelecektir. Ünlü Fransız (savunma) avukatı Jacques Verges, her suçun topluma sorulmuş bir soru olduğunu iddia ederken, toplumsal yapı içerisinde işlenen suç nitelikli her eylem karşısında birey ve devletin karşı karşıya geleceğini söyler.   
Devletin,  hakkında suç isnadı bulunan bir sanığa muamele şekli, o devletin bireysel insan haklarına ne ölçüde saygı duyduğunun somut bir göstergesidir. Verges’in her suçun topluma sorulmuş bir soru olduğu iddiası karşısında devlet de, her ceza yargılamasında insan hakları açısından bir sınavdan geçer. Özellikle bu saygı ve adil olma taahhüdü altındaki sınavın öznesi bir siyasal mahpussa, bu sınav iktidarın kendini savunma içgüdüsünün baskısı altında daha da ağır olur.
Bu hak, hukuki uyuşmazlıklarda da söz konusu olan bir kavram olmasına rağmen, pratikte ceza yargılamasıyla gündeme gelmektedir. Zira toplum düzenini sağlamak için her suçun işlenmesinden sonra devlet, sorumluları yargı önüne çıkarmakla mükelleftir. Böyle bir savunma içgüdüsüyle, yargıladığı bireylerin güvenliği ve temel haklarına saygı göstermek ve adil bir yargılama sonucu karar vermek zorundadır. Aksi takdirde bu noktada oluşan adaletsizlik, her alanda adaleti tehdit edecektir.
Söz konusu hakları ihlal tehlikesi, kamu görevlilerinin bireyin suç işlediğinden kuşkulandıkları anda başlar ve gözaltına alma, tutuklama, yargılama, temyiz ve ceza verilmesi süreçlerinde devam eder. Uluslararası toplum, bu aşamalarda insanların sahip oldukları hakları tanımlayan ve koruyan adil yargılama standartları geliştirmiştir.
Adil yargılanma hakkı, temel insan haklarından biri olması dolayısıyla bundan 54 yıl önce(1948) dünya devletlerince kabul edilen ve bir başlangıç teşkil eden İnsan Hakları  Evrensel Bildirisinde (İHEB) tanınmış ve uygulanabilir evrensel bir ilke olarak kendine yer bulmuştur. 1948’den bu yana uluslararası bir gelenek haline gelmiş olan bu hak, takip eden yıllarda (1966) Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi (KİSHUS) ve diğer sözleşmelerle kökleşmiştir.
Çeşitli sözleşmelerle zamanla ayrıntılı düzenlemelere gidilen ve bağlılığı artan bu hak, ulusal alanlarda da etkisini göstermiş ve devletlerin bu yapı içinde muhakemenin ulusal yasalara uygun olup olmadığı, ulusal yasaların uluslararası adil yargılanma güvenceleriyle uyumlu olup olmadığı ve yasaların uygulanma biçiminin uluslararası standartlara aykırılık taşıyıp taşımadığı noktalarında, ulusal yasaların uluslararası konsensusa uyumlaştırma çabalarını doğurmuştur.
Uluslararası sözleşmelerle düzenlenen bu standartlar, idari tutma dahil bütün tutma biçimlerine ve cezai olmayan hukuk davaları dahil bütün davalara uygulanabildiği halde, daha önceden belirttiğimiz üzere ceza yargılamasında yoğunlaşmaktadır.
Bu durumda kısaca uluslararası insan hakları belgeleri ve organlarına değinmekte fayda var.

I)   BELGELER
A) İNSAN HAKLARI BELGELERİ
Bazı belgeler, kendilerini bağlı saymayı kabul eden devletler için hukuki bağlayıcı nitelikte belgelerdir. Sözleşme dışı nitelikteki diğer belgelerse, devletlerin dikkate almaları gereken standartlar üzerinde uluslararası toplumun üzerinde anlaştığı ve görüş birliğini yansıtan belgelerdir
.
a)   Sözleşmeler
Antlaşma, şart ve protokol gibi adlarla anılan belgeler, kendilerini bağlı sayan devletleri hukuken bağlayıcı nitelikteki sözleşmelerdir. Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi (KİSHUS), İşkence ve diğer  zalimane, insanlık dışı veya onur kırıcı   muamele ve cezaya karşı sözleşme...gibi bazı uluslararası belgeler dünya üzerindeki tüm devletlerin onayına açıkken, Afrika Halkları ve İnsan Hakları  Şartı, Amerika İnsan Hakları Sözleşmesi...gibi bazı sözleşmelerse nitelikleri gereği yalnızca belirli bir bölgesel örgüte dahil devletlere açılan insan hakları sözleşmeleridir.
Devletler, imza ve onaydan oluşan iki aşamalı bir süreç ya da sözleşmeye katılım yolunu seçerek bu sözleşmelerin kendileri için bağlayıcı olmasını sağlayabilirler. Bir devlet, bir sözleşmeyi imzalaması halinde gelecekte o sözleşmeyi onaylama iradesini açıkça belli etmiş olur ve artık bu iradesine uyan davranışlarda bulunmak durumundadır. Devlet, eğer sözleşmeyi onaylar veya sözleşmeye katılırsa artık taraf olur ve artık sözleşmedeki bütün hükümlere uymak ve yükümlülüklerini yerine getirme taahhüdü altına girer.
Bir protokol, bir sözleşmeye ilave veya değişiklik getiren başka bir sözleşmedir. Uygulamada genellikle protokollerin, mevcut bir sözleşmeyi ek hükümlerle genişlettiği veya bir şikayet mekanizması kurduğu görülür. İlgili devletlerin bu protokollere katılması veya onaylamasıyla söz konusu protokoller, hukuksal bağlayıcılık kazanırlar.
Tüm bu sözleşme hükümlerinin yorumlanması aşamasında da, sözleşme izleme kuruluşlarının veya insan hakları mahkemeleri içtihatları, karar ve tespitleri yol gösterici niteliktedir. (BM İnsan Hakları Komisyonu Özel Raportörlüğü kararları...gibi)


b)   Sözleşme dışı belgeler
Genellikle bildiri, ilke, kural...vb biçimde adlandırılan bu belgeler, sözleşmelerin hukuki gücüne sahip olmasalar da hükümetlerce uzun yıllar müzakere edildiği ve BM Genel Kurulu gibi siyasal bir organca konsensusla edilmesinin yarattığı ikna ve siyasal güç dolayısıyla devletler üzerinde bağlayıcı nitelikleri olduğu söylenebilir. Bu belgeler bazen de uluslararası teamüllere göre daha önce bütün devletlerce bağlayıcı kabul edilen ilkeleri de teyit ederler.

B) ULUSLARARASI SÖZLEŞME NİTELİĞİNDEKİ BELGELER
1966 yılında BM Genel Kurulunca kabul edilen, 1976 yılında da yürürlüğe konulan Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi (KİSHUS), kişisel ve siyasal hakları düzenlemekte ve İnsan Hakları  Evrensel Bildirisi’nde  (İHEB) tanınmış olan bu konudaki hakları açımlayan; onaylayan veya katılan devletleri hukuken bağlayan bir sözleşmedir. Yaşama hakkı, ifade, düşünce ve toplanma ve örgütlenme özgürlüğü hakkı, keyfi olarak gözaltına alınamama ve tutulamama hakkı, işkence ve kötü muamele görmeme hakkı ve adil yargılanma hakkı...gibi bir takım temel hakları koruma altına alan bir sözleşmedir.
İnsan Hakları Komitesi, KİSHUS ve 1976 yılında yürürlüğe giren Kişisel ve Siyasal Hakları
Uluslararası Sözleşmesine (Birinci) Seçmeli Protokol ve 1991 yürürlük tarihli KİSHUS’ne ölüm cezasını kaldırmayı amaçlayan (İkinci) Seçmeli Protokol’ün uygulanmasını izler. Söz konusu sözleşmelerin yorumlanmasında da İnsan Hakları Komitesinin genel yorumları resmi yol göstericidir.
KİSHUS haricinde BM’nin İşkenceye Karşı Sözleşme olarak da bilinen 1984 kabul, 1987 yürürlük tarihli İşkenceye ve diğer zalimane, insanlık dışı ya da onur kırıcı muamele ve cezaya karşı sözleşme; 1989 yılında BM Genel Kurulu’nca kabul edilen 1990 yürürlük tarihli Çocuk Hakları Sözleşmesi; ve 1981’de yürürlüğe giren Kadınlara karşı her türlü ayrımcılığın önlenmesine dair sözleşme (Kadın Hakları Sözleşmesi); ve nihayet 1965 yılında kabul edilen, 1969’da da yürürlüğe giren Her türlü ırk ayrımcılığının tasfiye edilmesine dair sözleşme (Irkçılığa Karşı Sözleşme)... gibi geniş katılımlı sözleşmeleri de vardır.
Bunlar haricinde 1949 Cenevre Sözleşmeleri de (4 adet); adil yargılanmayı güvence altına alan, esas olarak uluslararası silahlı çatışmalar ve iç savaşlar sırasında sivilleri ve savaşan tarafları koruyan BM sözleşmelerinden bir tanesidir. Bu sözleşmeye ek 1 ve 2. Protokoller de uluslararası ve iç salahlı çatışmalardaki adil yargılanma güvencesini içeren Cenevre Sözleşmeleri’ni genişleten hükümler getiren ek sözleşmelerdir.

C) SÖZLEŞME DIŞI NİTELİKTE OLAN ULUSLARARASI BELGELER
Yine BM Genel Kurulu’nca 1948 yılında kabul edilen İHEB, tüm devletlerin tutum ve davranışlarını düzenlemelerini gerektiren evrensel nitelikte tanınmış belgeler bütünüdür. Evrensel Bildiri’nin 10.ncu ve 11.nci maddelerinin yanı sıra birçok maddesinde de tanınmış olan adil yargılanma hakkı, uluslararası teamül hukukunun veya birçok devletin hukuk sisteminde bulunan hukukun genel ilkelerinin bir parçasıdır. Bu nedenle tüm devletler için bağlayıcı nitelik taşır.
Evrensel Bildiri’nin yanı sıra, herhangi bir biçimde tutulan ya da hapsedilen kişilerin korunması için ilkeler bütünü, mahpusların ıslahı için asgari standart kurallar, avukatların rolüne ilişkin temel ilkeler, savcıların rolüne ilişkin yönerge, yargı bağımsızlığına ilişkin temel ilkeler, ölüm cezası ile karşılaşanların haklarının korunmasını güvence altına alan koruyucular BM’nin yetkili organlarınca görüşülmüş ve üye devletlerin onayına açılmış, adil yargılanmayı her alanda yaygınlaştırmak ve etkinleştirmek amacı güden sözleşme dışı nitelikteki diğer uluslararası belgelerden birkaçıdır.




D) SÖZLEŞME NİTELİĞİNDEKİ BÖLGESEL BELGELER
Bölgesel düzeydeki hükümetler arası kuruluşlarca, kural olarak belirli bir bölgesel örgüte üye olan devletlere uygulanabilir nitelikte olan ve insan haklarını güvence altına almak amacıyla geliştirilen ve onaya sunulan bölgesel bildiri ve sözleşmeleridir.
Bireylerin, devlete ve tabi oldukları yargıya ilişkin haklarını geliştirici nitelikteki bu sözleşmeler özellikle azgelişmiş ülkelerin çoğunlukta bulunduğu, bir zamanın sömürge devletleri niteliğindeki Afrika ülkelerinde kendisini insan Afrika Şartında göstermektedir. Afrika Birliği örgütünce 1981’de kabul edilen ve 1986’da yürürlüğe giren Afrika Şartı, özellikle kişinin kendisi ile ilgili işlemlerin sebeplerini öğrenme hakkının bir parçası olarak temel adil yargılanma güvencelerini taşımaktadır.
Amerika’da da İnsan Hakları ve Ödevleri Amerikan Bildirisi ve Amerikan Devletler Örgütü Şartı, 1948 yılında 9. Amerikalılararası Konferans tarafından kabul edilmiş, özellikle bildirinin XXVI. Maddesinde değinilen adil yargılanma hakkı, temel bir insan hakkı olarak bildiride yerini almıştır.
Yine 1969’da kabul edilen ve 1978’de yürürlüğe giren İnsan Hakları Amerikan Sözleşmesi de Amerika Devletler Örgütü’ne üye bütün devletlerin onayına ve katılımına açılmış 8. maddesinde adil yargılanma hakkının düzenleyen genel nitelikte bir insan hakları sözleşmesidir.
Bu temel Amerikan sözleşmelerine ek protokoller ve tüm dünyaca önlenmesine çalışılan kadınlara ve çocuklara şiddet önleyici, işkenceyi ve zorla kaybı yok etmeyi amaçlayan birçok sözleşmede bulunmaktadır. Tüm bu sözleşme ve protokollerle insan haklarına uyulmasını ve söz konusu hakların savunulmasını geliştirmek ve tüm Amerikan Devletler Örgütü üyesi devletlere açık bir danışma organı olarak kurulan İnsan Hakları  Amerikan Komisyonu ve Amerikan Sözleşmesinin yorumlanması ve uygulanmasını gözeten Amerikan İnsan Hakları  Mahkemesi de yargı yetkisini tanımış ülkelerdeki ihlalleri izleyen bir kuruluştur.
Kısaca Avrupa’ya da bakacak olursak temel nitelikteki İnsan Haklar ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına Dair Sözleşme’nin (Avrupa  Sözleşmesi) ilgili maddeleriyle de önemli yargılama güvenceleri sağlanmıştır. Diğer sözleşmelerden farklı olarak Avrupa  Sözleşmesine taraf olabilmenin ön koşulu Avrupa Konseyi üyesi olmaktır. Bu nedenle Avrupa Konseyi üyesi tüm devletler  sözleşmenin tarafı olabilmek için temel yeterliliğe sahip ülkelerdir.


II) YARGILAMAYA İLİŞKİN HAKLAR
İnsan olmanın gerektirdiği tüm hakları gözeten ve geliştiren bu sözleşme ve protokollerle güvence altına alınan yargılamaya ilişkin hakları,
1)   Duruşma öncesi haklar
2)   Son soruşturma (yargılama) aşamasındaki haklar
olarak 2 bölüme ayırmak ve bu sistematik açısından konuyu incelemek daha sağlıklı olacaktır.
Buna göre duruşma öncesi hakları; özgürlük hakkı, tutulan kişinin bilgilendirilme hakkı, duruşma öncesi hukuki yardım alma hakkı, tutulan kişilerin dış dünyaya ulaşma hakkı, derhal bir yargıç ya da başka bir yargısal görevli önüne çıkarılma hakkı, tutulmanın hukukiliğine itiraz hakkı, makul bir sürede yargılanma ya da salıverilme hakkı, savunma hazırlamak için yeterli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkı, sorgulanma sırasındaki haklar ve insani koşullarda tutulma ve tutulma sırasında işkence görmeme hakkı olarak 10 bölüm altında incelemek gerekir.

1) DURUŞMA ÖNCESİ HAKLAR

a)   Özgürlük Hakkı
Herkes kişi özgürlüğüne hakkı vardır.  Bu bir temel insan hakkıdır. Sadece ulusal ve uluslararası hukuka uygun ve bir sebebe dayanılarak gözaltına alma veya tutma ya izin verilebilir. Gözaltına alma veya tutma keyfi olamamalı ve sadece yetkili kişiler tarafından yapılabilmelidir. Hakkında suç isnadı bulunan bir kimse, normal olarak yargılama sürerken tutulu bulunmamalıdır.

b)   Tutulan kişinin bilgilendirilme hakkı
Gözaltına alınan veya tutulan bir kimseye, gözaltına alınma veya tutulma sebepleri ve avukat hakkı da dahil olmak üzere bütün hakları hemen bildirilmek zorundadır. Kendisine karşı yöneltilen suçlama hakkında derhal bilgi verilmelidir.bu bilgi, kişinin gözaltına alınması ya da tutulmasının hukukiliğine itiraz etmesine, eğer bu kişi hakkında bir suçlama varsa savunmasını hazırlamaya başlamasına imkan verecek nitelikte olmalıdır. 

c)   Duruşma öncesi hukuki yardım alma hakkı
Gözaltına alınan, bir suç isnadı bulunup bulunmadığına bakılmaksızın tutulan veya tutulu olup olmadığına bakılmaksızın suç isnadı ile karşı karşıya kalan herkes haklarının korunması ve savunmasına yardım etmesi için bir avukattan yararlanma hakkına sahiptir.
Avukatların rolüne ilişkin temel ilkelerin 1. maddesi ceza yargılamasının bütün aşamalarında hukuki yardım hakkını düzenler. Duruşma öncesi yardım hakkı; temel metinler Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası  Sözleşmesi, Amerikan Sözleşmesi ve Avrupa Sözleşmesinde açıkça yer almasa bile, metinleri izleyen komisyon ve komitelerin yorumlarında bu hakkın gerekliliği açıkça ifade edilmiştir.
Kişinin avukat tutacak maddi olanağı yoksa kendisine etkin, nitelikli ve ücretsiz bir avukat atanmalıdır. Kişinin avukatıyla iletişim kurması için yeterli zaman ve kolaylık tanınmalı, avukatına ulaşması hemen sağlanmalıdır.

d)   Tutulan kişilerin dış dünyaya ulaşma hakkı
Gözaltında tutulan herkes derhal ailesine, avukatına, doktora, yargısal bir görevliye; yabancı uyrukluysa konsolosluk görevlisine ya da yetkili bir uluslararası örgüte ulaşma hakkına sahiptir. Gözaltına alınan, tutulan ya da hapsedilen herkes durumu hakkında ailesi ve arkadaşlarını bilgilendirmek, bir doktor tarafından muayene edilme ve gerektiğinde tedavi olma hakkına sahiptir. Deneyimler gösteriyor ki dış dünyayla bağlantı kurma hakkı işkence ya da kötü muameleye maruz kalma, kayıp edilme gibi ihlallere karşı temel bir koruyucu nitelik olmakla birlikte adil yargılama yapılması için de yaşamsal önem taşıyan temel bir haktır.

e)   Derhal bir yargıç ya da başka bir yargısal görevlinin karşısına çıkarılma hakkı
Kişilerin keyfi gözaltına alma ve ya tutmaya karşı korumak ve temel insan haklarının ihlalini önlemek için, bütün tutma ve hapsetme olaylarında ya yargısal veya diğer bir makam karar vermeli ya da bu olaylar yargısal veya diğer makamın etkili denetimine tabi tutulmalıdır.
Gözaltına alınarak veya tutularak özgürlüğünden yoksun bırakılan herkes, haklarının korunabilmesi için bir yargıç ya da hukuken yargılama yetkisine sahip başka bir yargısal görevlinin önüne derhal çıkarılma hakkına sahiptir. 
KİSHUS m. 9/3 sadece bir suç isnadıyla gözaltına alınmış ya da tutulmuş kişilere uygulanırken, diğer hükümler geniş biçimde özgürlüğünden yoksun bırakılmış herkese uygulanır.

f)   Tutulmanın hukukiliğine itiraz hakkı
Özgürlüğünden yoksun bırakılmış herkesin, tutulmanın hukukiliğine itiraz etmek ve tutulmanın usulüne uygun olarak incelenmesini isteme hakkı vardır. Böyle bir başvurunun yapılması halinde yetkililer tutulu bulunan kimseyi makul bir gecikme olmadan ilgili mahkemenin önüne çıkarmak zorundadır.  Bu hakkın kullanımı bir yargıç önüne çıkarılma hakkından farklıdır, zira bu hakkın kullanımı yetkililer tarafından değil, tutulan bir kimse ya da onun adına başlatılır.
Ayrıca hukuka aykırı gözaltı ya da tutma dolayısıyla mağdur olan herkes, tazminat dahil uygulanabilir bir giderim edinme hakkına da sahiptir. 

g)   Makul bir sürede yargılanma ya da salıverilme hakkı
Kendisine suç isnadı yöneltilmek suretiyle tutulan herkes, makul bir süre içinde yargılanma ya da yargılama sürerken salıverilme hakkına sahiptir. 
Makul süre; işlendiği iddia edilen suçun ağırlığı, verilebilecek olası cezanın niteliği ve ağırlığı, sanığın salıverildiği takdirde kaçma tehlikesi gibi etkenler göz önüne alınarak her somut olaya göre belirlenecektir.

h)   Savunma hazırlamak için yeterli zaman  ve kolaylıklara sahip olma hakkı
Savunma hakkının anlamlı olabilmesi için, hakkında bir suç isnadı bulunan herkesin veya varsa avukatının, savunma hazırlamak için yeterli zaman ve olanak sağlanması hakkı bulunmalıdır. 
Yeterli zaman, yargılamanın niteliğine ve her davanın somut koşullarına göre değerlendirilecektir. Ayrıca savunma hazırlamak için sanığın tüm bilgi ve belgelere ulaşma, isnat hakkında ayrıntılı bilgi edinme ve bilirkişilere ulaşma kolaylıkları da (adil bir yargılama hükmü için) sağlanmalıdır.

i)   Sorgulama sırasındaki haklar
Suç işlediğinden kuşkulanılan veya hakkında suç isnadı bulunan kişiler, ceza muhakemesinin hazırlık aşamasında işkence ve diğer zalimane, insanlık dışı ve onur kırıcı davranışlara maruz kalabileceğinden isnadda bulunan kişilere koruyucu nitelikte bazı haklar tanınmıştır. İkrara zorlama yasağı, susma hakkı, çevirmen isteme hakkı, sorgu tutanaklarına ulaşma hakkı...gibi temel haklar kişiye sorgulanma sırasında tanınan koruyucu nitelikteki haklardan birkaçıdır.

j)    İnsani koşullarda tutulma ve tutulma sırasında  işkence görmeme hakkı
Tutulma koşulları, sanığın yargılanmaya hazırlanmasına engel bir durumsa veya sanık işkence veya kötü muameleye maruz kalırsa adil bir yargılamadan bahsedilemez. Bu durumda, tutulu bulunan sanık insani koşullarda tutulma ve bu sırada kötü muamele ve işkenceye maruz kalmamak gibi koruyucu bir takım haklara sahiptir. Tüm bu koruyucu hükümler asgari standart kurallar bütününün ilgili maddelerinde belirtilmiştir.

Son soruşturma yani yargılanma süresindeki hakları da  15 başlık altında incelemek mümkündür. Bunlar; mahkeme ve hukuk önünde eşitlik hakkı, hukuken kurulmuş yetkili, bağımsız ve tarafsız bir yargı yerinde yargılanma hakkı, adil muhakeme hakkı, aleni muhakeme hakkı, suçsuzluk karinesi, suçu ikrara ve (kendi aleyhine) tanıklığa zorlanmama hakkı, işkence ya da diğer zor yöntemlerle elde edilen kanıtların dosyadan çıkarılmasını isteme hakkı, ceza yasalarının geriye yürümezliği ve çifte yargılama yasağı yersiz gecikme olmadan yargılanma hakkı, bizzat ya da avukat aracılığıyla kendini savunma hakkı, duruşmalarda hazır bulunma hakkı, tanık dinletme sorgulama hakkı, çevirmen ve çeviri hakkı, kararlar ve cezalar.


2) SON SORUŞTURMA (YARGILAMA) SIRASINDAKİ HAKLAR

a) Mahkeme ve hukuk önünde eşitlik hakkı
Herkes hukuk önünde eşit haklara sahiptir.  Yargılama süreci bağlamındaki eşitliğin güvence altına alınması; ayrımcı hakların yasaklanması, mahkemelere eşit ulaşma ve mahkemeler tarafından eşit muamele edilme...gibi birçok anlam içeren, çok yönlü bir haktır.

b)Hukuken kurulmuş, yetkili, bağımsız, tarafsız bir yargı yerinde yargılanma hakkı
Adil yargılanma hakkının temel kurumsal güvencesi, kararların siyasal kurumlarca değil, hukuka uygun kurulmuş yetkili, bağımsız ve tarafsız yargı yerlerince verilmesidir.
Bir ceza veya hukuk davasıyla yüz yüze gelen herkes, hukuken kurulmuş yetkili, bağımsız ve tarafsız bir yargı yerinde yargılanma hakkına sahiptir.  Bu hak, istisna kabul etmeyen bir hak olarak İnsan Hakları Komitesinin ve devletlerin kabul ettiği temel bir haktır. Bu da doğal olarak yargının bağımsızlığı ilkesiyle doğrudan ilgilidir.

c)Adil muhakeme hakkı
Adil yargılanmanın merkezinde yer alan bu hak dolayısıyla herkes, adil muhakeme hakkına sahiptir.
Ceza davalarında adil muhakeme hakkı, suçsuzluk karinesi, yersiz gecikme olmadan yargılanma, savunma hazırlama, kişinin kendisini bizzat ya da avukatı aracılığıyla savunma, tanık dinletme ve sorgulama, geriye yürüyen ceza yasalarından korunma hakkı  gibi bir dizi hakta somutlaşır. Tüm bunlar asgari güvenceler olmakla beraber, tüm bu hakların yerine getirilmesi adil bir yargılanma anlamına gelmez. Adil yargılanma bu tek tek güvencelerin toplamından daha geniştir ve yargılamanın bütününe dayanır.
Adil muhakemenin temel ölçütlerinden biri, davanın tarafları arasında silahların eşitliği ilkesidir. Bütün yarılama süreci boyunca gözetilmesi  gereken ilke, her iki tarafın yargılama sırasında usul açısından eşit konuma sahip olmalarını sağlayacak tarzda muamele görmeleri ve davaya hazırlanırken eşit konumda bulunmaları anlamına gelir. Silahların eşitliği ilkesi, savunmanın iddia makamıyla eşit bir şekilde davasını hazırlama ve sunmada makul fırsatlara sahip olmasını güvence altına almaktadır. 

d) Aleni muhakeme hakkı
Sınırlı sayıda belirtilen durumlar dışında  bütün duruşmalar ve kararlar aleni olmalıdır.  Bu hak yargısal sürecin adilliği ve bağımsızlığı için temel bir koruyucudur ve halkın adalete güvenini pekiştiren bir araçtır.

e) Suçsuzluk karinesi
Herkes adil yargılanmanın asgari gereklerini içeren bir yargılamayla hukuka göre mahkum olmadıkça ve oluncaya kadar, suçsuz sayılma ve buna  göre muamele görme hakkına sahiptir.  Suçsuzluk karinesi sadece duruşmalarda ve kanıtların değerlendirilmesinde değil, ilk soruşturma aşamasında da uygulanmaktadır.
Ayrıca suçsuzluk karinesi bir ceza davası üzerinde doğrudan iddia makamına, sanığın suçlu olduğunu kanıtlamak zorunluluğu yüklediği için sanık için önemli bir koruma silahıdır.

f) Suçu ikrara ve (kendi aleyhine) tanıklığa zorlanmama hakkı
Suçsuzluk karinesinde bahsettiğimiz gibi, bu karineye göre hakkında suç isnadı bulunan hiç kimse, suçu ikrara ve kendisi aleyhine tanıklık yapmaya zorlanamaz. Bu yasak, isbat yükünü iddia makamına yükleyen suçsuzluk karinesi ve işkence ve diğer zalimane, insanlık dışı ve onur kırıcı muamelelerin yasağına uygunluk gösterir.
Sanığın polis sorgulaması ve yargılama sırasındaki susma hakkı da, uluslararası alanda himaye edilen suçsuzluk karinesi ve suçu ikrar ve kendi aleyhine tanıklığa zorlanmama hakkının içerisinde yer alır.

g) İşkence ya da diğer zor yöntemlerle elde edilen kanıtların dosyadan çıkarılması
Sanığın ikrarı dahil, işkence ve diğer zalimane, insanlık dışı ve onur kırıcı muameleler sonucu elde edilen kanıtlar, işkence ya da kötü muamelenin şüpheli faillerine karşı açılan davalar dışında kullanılamaz.
İşkence sonucu verilen herhangi bir ifade, söz konusu halin konu olduğu davalar dışında kanıt olarak kabul edilemez.  Gerek İnsan Hakları Komitesi kararlarında, gerekse ilkeler bütününde iradeyi sakatlayan bu tip davranışlar ve sorgu yöntemlerini kullanmayı kesin bir dille yasaklamıştır.

h) Ceza yasalarının geriye yürümezliği ve çifte yargılama yasağı
İşlendiği zaman ulusal veya  uluslararası hukuka ya da uluslar topluluğu tarafından tanınmış hukukun genel ilkelerine göre suç oluşturmayan bir eylem ya da ihmalden dolayı kimse mahkum edilemez,  bu geriye yürümezlik yasağı olağanüstü hal dahil hiçbir koşulda askıya alınamaz.
Hiç kimse hakkında, aynı egemenlik alanı içinde aynı suç nedeniyle birden fazla kovuşturma yapılamaz.

i) Yersiz gecikme olmadan yargılanma hakkı
Bir suç isnadı ile suçlanan herkes, yersiz bir gecikme olmadan (makul sürede) yargılanma hakkına sahiptir. Buna göre ceza muhakemesi makul bir süre içinde başlamalı ve bitmelidir.  Makul sayılabilecek süre, davanın özel koşullarına dayanılarak takdir edilecektir.

      j) Bizzat ya da avukat aracılığıyla kendini savunma hakkı
Duruşma öncesi haklardan “avukat hakkı”nda da belirttiğimiz üzere, hakkında suç isnadında bulunulan bir kimse, kendisini suçlamalara karşı savunma hakkına sahiptir.  Bu kimse kendi seçtiği bir avukatın yardımını alma, ödeme gücü yoksa da, kendisine ücretsiz olarak bir avukat atanma hakkına sahiptir.
Söz konusu hak, avukatla sanık arasındaki gizli iletişim ve kendini temsil eden, avukatların, mesleki görevlerini yerine getirirken taciz veya tehdide varan müdahalelerle karşılaşmaları yasağını da içerir.

k) Duruşmalarda hazır bulunma hakkı
Hakkında suç isnadı bulunan herkes, aleyhindeki iddiaları dinlemek ve savunma yapmak için ilk derece mahkemesi önünde veya duruşmanın niteliğine göre üst derece mahkemesi önündeki duruşmalarda hazır bulunma hakkına sahiptir.  Zira hazır bulunma hakkı, sanığın kendisini savunma hakkını bütünleyici bir haktır.

l) Tanık dinletme ve sorgulama hakkı
Hakkında suç isnadı bulunan herkes, savunma hakkının temel bir unsuru olan kendi lehine tanık dinletme ve aleyhindeki tanıkları sorula(t)ma hakkına sahiptir.   Tabi ki mağdurların ve diğer tanıkların misillemelerinden ve gereksiz sıkıntılardan korunma hakları sanığın savunma hakkıyla dengelenmelidir.

m) Çevirmen ve çeviri hakkı
Bir sanık mahkemede kullanılan dili konuşmakta, anlamakta ya da okumakta zorlanıyorsa, yeterli bir çevirmenin yardımından yararlanma , belgeleri çevirtme hakkına sahiptir.

n) Kararlar
Cezai olan veya olmayan yargılamalardaki kararlar, dar biçimde tanımlanmış belirli durumlar dışında* aleni olarak verilmelidir.