DIŞ İLİŞKİLER
ÖZBEKİSTAN’IN DİĞER ÜLKELERLE OLAN İLİŞKİLERİ VE ULUSLARARASI PLATFORMDA ATILAN ADIMLAR
I. RUSYA FEDARASYONU İLE İLİŞKİLER
Özbekistan’da diğer orta Asya Cumhuriyetleri gibi bağımsızlığını kazandıktan sonra Rusya Federasyonu ile ortak ekonomik entegrasyon içinde bulunmayı ve “Ruble Bölgesi’nde kalmayı yeğlemiştir. Fakat daha sonra Özbekistan kendi parasını tedavüle sokmuştur ve Haziran 1994’ten itibaren “Som” kullanılmaya başlanmıştır.
Özbekistan geniş petrol, doğal gaz ve kömür yataklarına sahip olmasına, ayrıca Namangan ve Fergana bölgelerinde geniş petrol yatakları ortaya çıkarılmasına rağmen üretimin büyük kısmı iç tüketimde kullanılmakta ve gerekli rafineri kapasitesinin olmaması nedeniyle Rusya’dan yapılan akaryakıt sevkiyatına bağımlı kalınmaktaydı. Bu durum Özbekistan ve Rusya arasındaki ilişkileri etkilemekteydi. Günümüzde ise durum biraz değişmiştir.
Özbekistan bölgede başat güç olmaya oynayan bir ülkedir. Bu anlamda en büyük rakibi Rusya’dır. Rusya ile olan ilişkiler bu zeminde yürütülmektedir.
Rusya’nın eskiden beri uğraştığı konu Özbek pamuğunu almak ve ona Amerikan pazarında ve uluslar arası pazarda yer bulmaktır. Bu yüzden Rusya Özbekistan’la olan ilişkilerinde titiz davranmaktadır.
Özbekistan bölgede güçlü olabilecek ve Rusya ile rekabet edebilecek potansiyele sahiptir ve Rusya ile olan ilişkileri de bu boyutta devam etmektedir. İki ülkede bölgede başat güç olmaya oynamaktadır. Bu bağlamda Özbekistan’ın büyük sorunu eğitimli, kalifiye eleman yetersizliğidir. Teknik alanlarda çalışan kalifiye elemanların çoğu Rus ve Ukraynalılardır. Bunların göç etmesi Özbekistan’da ciddi bir sorunu da beraberinde getirmiştir.
II. İRAN İLE OLAN İLİŞKİLER
İslam Kerimov, İran’la olan ilişkilerin oldukça sınırlandırılmasını düşünmektedir. Çünkü İslâm Kerimov, İran’daki “İslâmcılık” hareketlerinin Özbekistan’da yerleşmesini ve yayılmasını istememektedir. Bu bağlamda İran’la olan ilişkiler oldukça sınırlı tutulmuştur.
III. DİĞER TÜRK CUMHURİYETLERİ İLE OLAN İLİŞKİLER
Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan arasında edebi dostluk ve Orta Asya Ekonomik Birliği’nin oluşması konusunda anlaşmalar olmuştur. Üç ülkenin başkanları düzenli olarak toplantılar yapmış ve diğer BDT ülkelerine oranla daha sıkı ilişkilerde bulunmuşlardır. Amaç ortak bir ekonomik bölge oluşturmaktır.
Azerbaycan İle Olan İlişkiler
Coğrafi anlamda diğer Türk cumhuriyetlerinden ayrı olan Azerbaycan, Özbekistan ile dostane ilişkiler içerisinde olmuştur. Azerbaycan’ın arada Hazar Denizi’nin olması nedeniyle diğer Türk Cumhuriyetleri ile ortak bazı girişimlerde bulunması zor olmaktadır. Fakat Özbekistan ve Azerbaycan arasında hiçbir zaman gerginleşmeyen ve dostluk çerçevesinde olan ilişkiler yaşanmıştır.
ULUSLARARASI İLİŞKİLER
Özbekistan, BDT’na girdikten sonra başta Türkiye olmak üzere bir çok devlet tarafından resmen tanında. Bunlarla ilişkiler kurmaya başladı. BM, AGİK; KAİK; ECO’ya üye oldu. İslâm Konferansına ve daha birçok bölgesel ve uluslar arası birliklere katıldı. Ayrıca, çeşitli büyük finansal ve banka kurumlarıyla işbirliği yapmaktadır.
Özbekistan 120’den fazla devlet ile diplomatik ilişki kurdu. Taşkent’te 40’tan fazla ülkenin Büyükelçiliği, ticaret temsilcilikleri veya uluslararası teşkilatların temsilcilikleri bulunmaktadır. Yabancı ülkelerde de Özbekistan’ın 30 Büyükelçiliği ve Konsolosluğu bulunuyor.
Bağımsızlık yıllarında Özbekistan 650 iki taraflı ve 200’den fazla çok taraflı uluslararası anlaşmalar imzaladı.
30 Nisan 1994 yılında Kırgızistan’ın Çolpan Ata şehrinde Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan liderleri genel ekonomik alan yaratmak için anlaştılar. 8 Temmuz 1994’de Alma Ata şehrinde bir araya gelen üç devlet başkanı devletlerarası konsey ve onun daimi yürütme kurulunu, Merkezi Asya İşbirliği ve Kalkınma Bankasını oluşturdular.
Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan devlet başkanları arasında Bişkek’te 10 Ocak 1997’de bir toplantı gerçekleştirildi. Liderler görüşmeler sonunda sembolik bir “edebi dostluk” anlaşmasının yanı sıra çeşitli anlaşmalar imzaladılar.
Edebi dostluk anlaşmasında; üç Orta Asya ülkesinin kardeş ülkeler oldukları belirtilerek ve düzenli olarak yüksek düzeyli istişarelerde bulunacakları ifadesi yer aldı.
Toplantıda orta Asya barış gücü kurulması konusunda da anlaşma sağlandı. 1997 yılı içinde Özbekistan’da ortak askeri tatbikat yapılması kararına varıldı.
Üç ülkenin Devlet Başkanları, Orta Asya Ekonomik Birliği’nin oluşması konusunda anlaşmalarından bu yana diğer BDT ülkelerinin liderlerine oranla daha düzenli olarak toplanarak, 1994 Şubat’ından bu yana sekiz kez bir araya geldiler.
Tek bir ekonomik bölge oluşturma anlaşması ilk aylarından itibaren işbirliğinin meyvelerini veriyor. Uzmanlar işbirliği programını 2000 yılına kadar geliştirdiler, bu 50 farklı alanda makine yapımı, yakıt ve enerji, sanayi, kimya, madencilik, hafif sanayi ve tarım alanlarında ortak çalışmaları kapsıyor.
Özbekistan ile diğer devletler arasında uluslararası ilişkilerin gelişmesiyle ilgili yapılan bazı girişimler:
-   Özbekistan’ın başkenti Taşkent’te Uluslar arası İslam Araştırma Merkezi kuruldu.
-   BM tarafından Özbekistan’ın Nukus şehrinde 8-21 Eylül 1994 tarihleri arasında Aral Gölü ile ilgili uluslar arası bir seminer düzenlendi.
-   Özbekistan Cumhuriyeti ve Kırgız Cumhuriyeti arasında 1995 yılında ticari ve ekonomik işbirliğini geliştirmek amacıyla bir anlaşma imzalandı. Anlaşmada özellikle ithalat ve ihracatta gümrük zorunluluklarının kaldırılması amaçlanıyordu.
-   IMF Özbekistan’a 74 milyon $ kredi verilmesini onayladı. IMF tarafından yapılan açıklamada, kredinin Özbekistan’da enflasyonu azaltmak yolundaki çabalara ve geniş kapsamlı ekonomik reform programına destek olacağı amacındaydı.
-   Japonya ve Özbekistan arasında ülkede yetersiz olan haberleşme olanaklarını geliştirmek amacıyla “Telekomünikasyon” Şebekesini Geliştirme Projesi’nde kullanılmak üzere Özbekistan’a 140 milyon dolar kredi verilmesi hakkında bir sözleşme imzalandı. %3 faizle, 10 yıl ödemesiz ve 30 yıl ödeme süreli kredinin Japonya’nın Özbekistan’a verdiği ilk resmi kalkınma yardımı olduğu belirtildi.
-   9-11 haziran 1995 tarihleri arasında Amsterdam’da “uluslar arası orta Asya Türk Cumhuriyetleri Sempozyumu” düzenlendi. Hollanda Türk Akademisyenler birliği Vakfı, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı ile Hindu ve Müslümanların Kalkınmalarına Yardım Vakfı tarafından düzenlenen sempozyumla Avrupalı ve Türk bilim adamlarının, araştırmacıların Orta Asya Türk Cumhuriyetleri hakkında karşılıklı bilgi alışverişinde bulunmaları ayrıca Orta Asya Türk Cumhuriyetlerinde yaşanan çeşitli problemlerin Batı Dünyasına ve özellikle Hollanda finans kurumlarına anlatılması, bu ülkelere yönelik kalkınma projelerine destek sağlanması hedefleniyordu. Sempozyumda Özbekistan’da demokratikleşme süreci, sivil toplum, işsizlik, eğitim, kadın hakları, toplumun kalkınmasına gönüllü kuruluşlara düşen görevler, Hollanda’dan yapılan kalkınma yardımları vb. konular ele alındı.
-   Özbekistan ile Avusturya arasında ikili ilişkilerin geliştirilmesi konusunda Taşkent’te anlaşma imzalandı. Anlaşma iki ülke arasındaki ticarette en çok kayrılan ülke rejiminin uygulanmasını ve kimya endüstrisi, tarım, makine üretimi gibi alanlarda ortak girişimler kurulması konularını içeriyordu.
-   1995 yılı Ekim ayında Özbekistan’ın başkenti Taşkent’te Letonya Ticaret haftası düzenlendi. Hafta münasebetiyle gerçekleştirilen sergiye 40’tan fazla Letonya firması katıldı.
-   1995 yılı Kasım ayı içinde Özbekistan Cumhuriyeti uluslar arası Ekoloji ve Sağlık Vakfı “ECOSAN” da Türk ve Özbek işadamlarının katıldığı, Özbekistan’daki çevre ve sağlık sorunları ve Taşkent’in çevre sorunlarının çözümünde karşılıklı işbirliği konularının ele alındığı bir toplantı yapıldı.
-   Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı ve Özbekistan Devlet Başkanı İslam Kerimov arasında 16 Ocak 1996 tarihinde yapılan görüşmelerde karşılıklı işbirliğinin geliştirilmesi konuları ele alındı.
-   10 yıllık süreyi kapsayan anlaşma, Özbekistan ve Türkmenistan arasındaki ekonomik ilişkileri geliştirmek, ulaştırma, iletişim, yeni iletişim sistemleri kurulmasında işbirliği konularını kapsıyordu. İki ülke ekonomik işbirliği anlaşmasına ek olarak Türkmenistan ve Özbekistan topraklarından transit geçişlerde vergi muafiyeti kararı da aldılar. Görüşmelerde gelir ve mülk vergilerinde çifte vergilendirmenin önlenmesi, yatırımların karşılıklı korunması konularında da mutabakat sağlandı.
-   Almanya tarafından Özbekistan Cumhuriyeti’ne ana-çocuk sağlığı konusundaki ulusal programda kullanılmak üzere 5 milyon DM tutarında insani yardım yapılarak Taşkent ve Namangan bölgesindeki hastanelerin modern tıbbi cihazlarla teçhiz edilmesi de bu yardım kapsamında ele alınmıştı.
IBM firmasının bölge temsilciliğinin açılışı Taşkent’te Türkistan sarayında yapıldı. Şirketin Taşkent temsilciliği Özbekistan’a bilgisayar ile yazılım satacak. Ayrıca bu ülkedeki bilgi teknolojisi altyapısının gelişmesine, devlet, özel ve uluslararası işletmelerin uzmanlarının seviyesinin yükseltilmesine de yardımcı olacak.
Özbekistan’ın başkenti Taşkent’in yenilenmesi için 1994 sonunda onaylanan plan uygulanmaya konuldu. Yenileme kapsamında parklar, apartmanlar inşa edilecek, geniş caddeler yapılacak. Ancak, UNESCO ve eski şehrin sakinleri, geleneksel Özbek evlerinin tamamen yok olacağı gerekçesiyle plana itiraz ettiler.
Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’dan oluşan Devletlerarası Konsey üyeleri  6 Mayıs 1996’da katılan ülkelerin başkanları arasında imzalanan orta Asya İşbirliği ve Kalkınma Bankası Kurulması üzerine üçlü işbirliği anlaşmasını takip eden “1996-1997 yılları için ortak Ekonomik Bölgenin Kurulması üzerine Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan Cumhuriyetlerinin Faaliyet Programı” dahil olmak üzere bir doküman paketi imzaladılar. “Katılımcı  ülkelerin sınır bölgesinde özel ekonomik bölge kurulması” üzerine bir anlaşma da yeni taraflar arasında imzalandı.
Özbekistan’ın WTO’ya üye olmasına ilişkin çalışmalar hızlandı. Cumhuriyet 1994 Haziran’ından bu yana örgütte gözlemci olarak temsil ediliyordu.
ERBD Özbekistan’da yeni projelerin finansmanına hazır. Bankanın Cumhuriyeti küçük ve orta ölçekli işletmelerin geliştirilmesi için 100 milyon dolarlık kredi tahsis etmeye hazır olduğunu bildirdi. Fergana petrol işleme sahasının finansmanı, Sriderya’daki eski hidroelektrik santralinin yeniden inşası, Taşkent’te büyük bir market yapılması gibi diğer yeni projeler inceleniyor. Şu anda Özbekistan BDT ülkeleri arasında Rusya’dan sonra Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası’ndan en çok kredi kabul eden ikinci ülke durumunda. Banka ülkede toplam değeri 251 milyon doların üstünde olan 9 projeyi finanse ediyor.
Özbekistan’ın yeniden yapılanma sürecince ihtiyaç duyduğu serbest girişimcileri yetiştirmek amacıyla kurulan “Business World” Okulu, işletmelerde yöneticilik, muhasebe uzmanlığı, ticari işletmeler gibi konularda çeşitli kurslar düzenlendi.
Özbekistan Fergana’da petrol işleme konulu uluslar arası bir konferans düzenlendi.
BDT ülkelerinden bilim adamları ve dünyanın büyük şirketlerinden ABD-Texaco, Japonya Mitsui, Türkiye Altıntaş, İngiltere Shell’den temsilcilerin katıldıkları konferansta piyasayı yağ ve petrol ürünleri ile doyurma ve bunun ekonomik ve ekolojik yönlerini ele aldı.
ABD Eximbank’ı Özbekistan’a Boeing-767 uçaklarının satın alınmasında kullanılmak üzere 171 milyon dolarlık kredi verdi. Uçakların ülkeden yapılacak uçak uçuşlarda kullanılacağı belirtildi.
Özbekistan hala çevresinde bulunan Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan ve Türkmenistan gibi ülkelerle ve ayrıca diğer ülkelerle ekonomik anlamdaki işbirliklere, kalkınmaya yönelik yatırımlara devam etmektedir.

TÜRKİYE – ÖZBEKİSTAN İLİŞKİLERİ
Türkiye, Özbekistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke oldu.
Bağımsızlığın tanınmasıyla birlikte iki ülke arasındaki ilişkiler hızla gelişti. 1992 yılının nisan ayında Taşkent’te Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçiliği, 1993 yılının Ocak ayında da Ankara’da Özbekistan Cumhuriyeti Büyükelçiliği açıldı. Diplomatik ilişkilerin başlamasıyla iki ülkenin devlet başkanları, başbakanları ve diğer üst düzey yetkilileri düzenli olarak bir araya gelmeye başladı. 1991 yılının Aralık ve 1994 yılının Haziran aylarında Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov’un Türkiye ziyaretleri, zamanın Başbakanı Süleyman Demirel’in 1992 yılının nisan ayında, Cumhurbaşkanı Turgut Özal’ın 1993 yılının nisan ayında Özbekistan’ı ziyaretleri, iki ülke arasındaki ilişkilerin gelişmesinde önemli rol oynadı. 1996 yılının Mayıs ayında Süleyman Demirel’in Cumhurbaşkanı sıfatıyla yaptığı ziyarette iki devlet arasında edebi dostluk anlaşması imzalandı. Bu süreç içinde iki ülke arasında kültür, ekonomi, ticaret, ilim, teknik, turizm ve benzeri alanlarda 30’dan fazla protokol ve anlaşma imzalandı.
Anlaşmaların hayata geçirilmesi sonucunda bugün Özbekistan’da 200’oden fazla Özbek-Türk firması inşaat, tekstil, ticaret, eğitim gibi konularda faaliyet göstermektedir. Bunun dışında 25 Türk firmasının da temsilciliği bulunmaktadır.
1992 yılında 112,4 milyon ABD doları olan iki ülke arasındaki ticaret hacmi, 1996 yılında 404 milyon dolara ulaşmıştır.
2000 yılında ise Özbekistan dış ticaret hacmi 4960,9 milyon dolar gibi bir rakama ulaşmıştır. Türkiye, Özbekistan’dan ithalat yapan ülkeler sıralamasında 5., Özbekistan’a ihracat yapan ülkeler sıralamasında 7. sırada yer almaktadır. Özbekistan, Türkiye’ye pamuk, tekstil hammaddeleri, çeşitli metaller ihraç etmekte, şeker, çeşitli gıda maddeleri,  halı, tekstil ürünleri, ilaç ve deterjan ithal etmektedir.
Yapılan kültür anlaşmaları çerçevesinde, Özbek sanatçılar Türkiye’de, Türk sanatçılar da Özbekistan’da çeşitli kültürel faaliyetlerinde bulunmaktadırlar.
İki kardeş ülkenin aynı soy, dil ve dine bağlı olmasının dışında Türkiye, Özbekistan’ın bağımsızlığının pekiştirilmesi, ekonomik ve sosyal olarak gelişmesi, demokratik, laik bir düzenin gerçekleşmesi, milli devlet yapılarının kurulması için imkanları dahilinde her türlü yardım ve desteği sağlamaktadır.