MALİYE BAKANLIĞI
Maliye, dünya uygulamasında Hazineyi de kapsayan bir anlam taşır. Türkiye'de ise ayrı bir örgüt olarak Maliye Bakanlığı mevcut¬tur. Hazineyi ayrıca değerlendirince Maliye'ye bütçe yönetimi, ge¬lir yönetimi, kamu taşınmazlarının yönetimi, kamu hesaplarının yönetimi gibi görevler kalır.
Vergi gelirlerinin toplanmasından sorumlu başlıca iki kurum var¬dır: Gelir idaresi ve Gümrük İdaresi. Gelir idaresi Türk sisteminde Maliye Bakanlığının, Gümrük idaresi ise Gümrük Müsteşarlığının kapsamına girer. Maliye Bakanlığı1 ndaki Gelirler Genel Müdürlüğü ile Gümrük Müsteşarlığı'ndaki Gümrükler Genel Müdürlüğü bu iş¬levleri görür. Dış ticaret vergilerinin toplanması Gümrükler Genel
Müdürlüğü'nün, onun dışındaki vergilerin toplanması ise Gelir¬ler Genel Müdürlüğü'nün görevidir. Bu iki idareye ek olarak vergi¬lerin toplanmasında onlar adına hareket eden daha pek çok kurum vardır. Örneğin işverenler, maaş ve ücretlerin ödenmesi sırasında ge¬lir vergisi kesintisini (stopaj) yaparak gelir idaresine yatırmakla yü¬kümlüdürler. Ya da işyerleri sattıkları malın fiyatına dahil olan kat¬ma değer vergisini ayırarak gelir idaresine yatırmak yükümlülüğü al¬tındadırlar. Vergiyi ödemekle yükümlü olana vergi yükümlüsü (vergi mükellefi), vergiyi gelir idaresi adına yükümlüden kesip gelir idaresi¬ne yatırmakla yükümlü olana ise vergi sorumlusu denir.
Teorik olarak devlet gelirlerinin toplandığı ve giderlerinin yapıl¬dığı tek ve merkezi Hazineyi ele alacak olursak gelir idaresi, gümrük idaresi ve gelir toplama yetkisi olan bütün idare ve kurumların topla¬dıkları gelirler ile devletin iç ve dış borçlanmasından elde edilen bü¬tün fonlar Hazine kasalarına girer ya da Hazine adına bankalarda tu¬tulan hesaplara kaydedilir. Bu çerçevede parasal gelirlerin toplanmasından sorumlu olan idarelerle, bu gelirleri saklayan, onları değerlen¬diren ve bu gelirlere dayanarak yürütülen giderleri ve borçlanmayı yapan Hazinenin İlişkisinin çok yoğun olması doğaldır. Gelirlerin sa¬manında ve yeteri kadar toplanamamasının, bunlara dayanarak öde¬meleri gerçekleştirecek ve gelir açığı oranında borçlanmayı yürütecek olan Hazineyi düşüreceği bunalım açıktır. Örneğin vergi ve/veya ver¬gi cezası affının konu olması halinde Hazinenin görüşleri büyük önem taşır. Hazinenin böyle bir gelişmeyi önceden bilip ona göre ön¬lem alması, örneğin borçlanmayı artırarak vergi tahsilatı kaybını borçlanma yoluyla kapatması ya da ödemeleri bir süre geciktirerek nakit dengesini geçici bir süre için bu yolla yeniden oluşturmaya ça¬lışması gerekir. Aksi takdirde ortaya çıkabilecek gelir azalmasını kar¬şılamak mümkün olamayacağı için giderlerin yapılamaması sorunuy¬la karşılaşılır. Eğer giderlerin yapılmasından da vazgeçilemeyecekse bu giderleri yapabilmek için borçlanmanın aniden artırılması karşı¬sında faizlerde sıçramalar ortaya çıkması kaçınılmaz olur.
Maliyedeki en önemli görevlerden birisi de devlet bütçesinin ha¬zırlanması ve uygulanmasıdır. Bu görev bütçe idaresine aittir. Maliye Bakanlığındaki Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü kamu büt¬çesinin hazırlanmasından sorumludur. Gelir kaynakları ve miktarları dikkate alınarak hazırlanması gereken bütçelerin, gerek hazırlanma aşamasında gerekse uygulanma aşamasında, Hazine ve Gelirler Genel Müdürlüğü aktif rol alır. Ayrıca bu hazırlıklar sırasında Devlet plan¬lama Teşkilatı da, özellikle yatırım bütçesinin yapılması aşamalında görev alarak, bütçe yatırımlarının yıllık programlara uygunluğunu gö¬zetir. Bütçenin gelirlerinin düşük kalması ya da Hazinenin borçlanma imkânlarını aşacak şekilde öngörülmüş giderlerin her şeyden önce Hazine yönetimini zor durumda bırakacağı açıktır. Hazine her şeyden önce bütçenin finansmanından birinci derecede sorumlu kurumdur. Bu nedenle bütçelerin hazırlanması sırasında, Hazine en önemli ku¬rumlardan biri durumundadır. Hazinenin bütçenin hazırlanmasında¬ki aktif rolü, bütçenin uygulanması sırasında da görülür. Bütçe gider¬lerinin temelini oluşturan ödeneklerin kullanımının, Hazinenin gelir-gider akımlarını denkleştirme çabasına paralel olarak yapılması zorunludur. Bu nedenle bütçenin uygulanması bütçe idaresi kadar, hatta belki ondan daha çok Hazineyi ilgilendiren bir konudur. Maliyedeki diğer önemli görevler şunlardır:
•  Baş hukuk Müşavirliği ve Muhakemat Genel Müdürlüğü (devlet aleyhine açılan ya da devletin açtığı mali davaların izlenmesiyle İlgi¬li birim).
•  Milli Emlak Genel Müdürlüğü (devlete ait taşınmaz malların kayıtlarının tutulması, ilgili dairelere tahsisi, onarılması, kiraya veril¬mesi ve satılmasıyla görevli birim).
•  Muhasebat Genel Müdürlüğü (devletin her türlü gelir-gider ka¬yıtlarının tutulduğu birim).
•  Mali Suçları Araştırma Daire Başkanlığı (Kara para faaliyetleri¬nin araştırılıp, soruşturulduğu birim).
•  Maliye Teftiş Kurulu (Genel olarak mali konuların denetimin¬den sorumlu ve yetkili birim).
•  Hesap Uzmanları Kurulu (Vergi denetim birimi).
Maliye Bakanlığı:
Bakanlığın amacı; maliye politikasının hazırlanmasına yardımcı olmak, maliye politikasının uygulanması, uygulamanın izlenmesi ve denetlenmesi hizmetlerini yapmaktır.
Görevleri:
Halen yürürlükte olan 484 sayılı KHK’ye göre Maliye Bakanlığının görevleri şunlardır:
-   Maliye politikasının hazırlanmasına yardımcı olmak, maliye politikasını uygulamak
-   Devlet hukuk danışmanlığını ve muhakemat hizmetleri yapmak,
-   Harcama politikalarının geliştirilmesi ve uygulanması ile devlet bütçesinin hazırlanması, uygulanması, uygulamanın takibine ve yönlendirilmesine ilişkin hizmetleri yürütmek,
-   Devlet hesaplarını tutmak, saymanlık hizmetlerini yapmak,
-   Gelir politikasını geliştirmek, uygulamak ve devlet gelirlerini tahsil etmek,
-   Devlete ait malları yönetmek, tahsis etmek, kiraya vermek, kiralamak, korumak ve bunlara ilişkin diğer işlemleri yapmak,
-   Her türlü gelir gider işlemlerine ait kanun tasarılarını ve diğer mevzuatı hazırlamak veya hazırlanmasına katılmak,
-   Milletlerarası kuruluşların bakanlık hizmetlerine ilişkin çalışmalarını takip etmek, bu konulardaki bakanlık görüşünü hazırlamak, yurt dışı ve yurt içi faaliyetleri yürütmek,
-   Bakanlığın ilgili kuruluşlarının işletme ve yatırım programlarını inceleyerek onaylamak ve yıllık programlara göre faaliyetlerini takip etmek ve denetlemek,
-   Çeşitli kanunlarla Maliye Bakanlığı’na verilen görevleri yapmak,
-   Yukarıdaki görevlerin yapılmasını takip etmek, değerlendirmek, incelemek, teftiş etmek ve denetlemek.
İdari Yapılanma:
Maliye bakanlığı idari yapılanması merkez, taşra ve yurt dışı teşkilatı ile bağlı kuruluşlardan meydana gelmektedir.

     
 
 






Merkez Teşkilatı:
Bakanlık merkez teşkilatının başında; bakan bulunmaktadır. Bakan’a yardımcı olacak ve bakanlığın genel idaresinden sorumlu olan müsteşar ve müsteşar yardımcıları da bakanlık makamını oluşturmakladır. Bakanlık merkez teşkilatı yapısı, çerçeve kanununa uygun olarak ana ve yardımcı hizmet birimleri ile denetim ve danışma birimlerinden meydana gelmektedir.
Ana Hizmet Birimleri:
Maliye Bakanlığı'nın hizmet birimlerinin yaptığı görevler aşağıda gösterilmiştir.
Baş Hukuk Müşavirliği ve Muhakemat Genel Müdürlüğü:
Baş Hukuk Müşavirliği ve Muhakemat Genel Müdürlüğü, devlet hukuk danışmanlığı ve devlet davalarını yürütmekle görevli birimdir.
Aynı zamanda vergi dairelerinin taraf oldukları davaların takip ve savunmasından da sorumludurlar. Devletle mükellef arasındaki anlaşmazlıklarda açılan çok sayıda davada önemli görevler üstlenmekte ve aynı zamanda hukuksal konularda bakanlığa danışmanlık da yapmaktadır.
Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü:
Bakanlığın temel işlev, politika ve görevlerinin en başında devlet bütçesinin  hazırlanması ve uygulanması gelmektedir. Bu konuda Bütçe ve Mali Kontrol Genel Müdürlüğü görevli bulunmaktadır.
Genel Bütçeye dahil daireler ile katma bütçeli kuruluşların bütçe hazırlık çalışmaları sırasında göz önünde bulunduracakları teknik ilkeleri tespit etmek ve bütçe hazırlık çalışmalarını koordine etme görevini üstlenmiştir. 484 sayılı KHK'nin 10. maddesine göre;
-   Plân ve programlara uygun olarak kuruluşlarca hazırlanan bütçe tekliflerini konsolide ederek, Bütçe kanun tasarılarını gerekçesi ile birlikte hazırlamak,
-   Bütçenin kalkınma plânları ve yıllık programlarla belirlenen hedefler doğrultusunda ve takip edilen ekonomi politikalarıyla uyumlu bir şekilde uygulanmasını sağlamak ve uygulamaya ait bütçe işlemlerini yapmak,
-   Ek ve olağanüstü ödenek taleplerini ve bütçe uygulamasına dair diğer kanun tekliflerini incelemek ve uygun olanlarını tasan haline getirmek,
-   Harcama politikalarını  etkileyebilecek  her türlü  kanun,  tüzük, kararname ve yönetmelik tekliflerini inceleyerek bakanlık görüşünü hazırlamak,
-   Kuruluşların gider taahhütlerini kontrol etmek, hesaplarını tutmak ve bunlara ilişkin sözleşmeleri vize etmek,
-   Fonlardan gerekli görülenlerin gelirlerinin toplanmasına, giderlerinin yapılmasına ilişkin esas ve usulleri tespit etmek, fonların bütçe ile ilişkilerini düzenlemek,
Bu ölçüde önemli görevler üstlenmiş olan bu Genel Müdürlüğün ve Bakanlığın bütçenin hazırlanması ve uygulanmasındaki etkinlik düzeyinin zaman içinde azalmakta olduğu ileri sürmektedir. Şöyle ki ;
-   Bütçe dışı fon uygulamalarının giderek yaygınlaşması ve bütçe büyüklüğünün belirli bir oranına ulaşması,
-   Bütçenin hazırlanmasında dikkate alınması gereken ilkelere bağlı kalınmaması,
-   Bütçenin mali bir belge olduğu, esas ve önemli olanın çalışma programlarının   etkinliğinin   sağlanması suretiyle bütçede etkinliğin, gerçekleştirilmesi.
-   Bütçe uygulamasında etkinlik demek olan "mali kontrol" hizmet ve işlevinin öteden beri yetersizliği söz konusu iken., hazinenin maliyeden ayrılması ile bu görevin iyice yerine getirilemez bir düzeye gelmesi,
-   Program bütçe ilkeleri uygulamasının şekilden ibaret kalması, gerek ödeneklerin belirlenmesinde, gerek harcamaların yapılmasında Bakanlığın etkinlik düzeyinin düşük olması,
-   Kalkınma plânları ve yıllık programlar ile bütçe arasında uyumun sağlanamaması,
-   Bütçenin gider kalemlerinin çok genel başlıklar halinde belirlenmesi nedeniyle çeşitli alt gider kalemlerinin yıllar itibariyle izlediği seyrin ilgili idarelerle  tartışılıp bu programdaki etkinliğin araştırılması, bütçe uygulamasındaki etkinliğin azalmasının örnekleri sayılabilir.
-   Genel ve katma bütçeli kuruluşların bütçe hazırlık ve uygulamasında söz sahibi olan bütçe Dairesi Başkanlıkları bu Genel Müdürlüğe bağlı olarak çalışmaktadır.
Muhasebat Genel Müdürlüğü:
Devlet muhasebe kayıtlarının düzenlenmesinden,hesap plânlarının yapılmasından Muhasebat Genel Müdürlüğü sorumludur. Muhasebat Genel Müdürlüğü merkez teşkilatı, il ve ilçe saymanlıkları, askeri ve mülki saymanlıklarla birlikte hesapların düzenlenmesi ile görevlidir.
Gelirler Genel Müdürlüğü:
Gelirler Genel Müdürlüğü'nün görevleri 484 sayılı KHK' ye göre;
-   Devletin gelir politikasını hazırlar ve uygular. Devletin gelir bütçesini gerekçesi ile birlikte düzenler.
-   Uluslar arası vergi ilişkilerini yürütür. İkili, çoklu anlaşmalar yapar.
-   Mahalli ve merkezi vergi sistemi arasında uyum sağlar,
-   Kayıt dışı işlemlerin kayda alınmasını sağlayarak, vergi denetimini gerçekleştirir,
-   Vergi tekniğinin uygulanması hizmetlerini geliştirir, tahakkuk, tahsilat hesaplarını ve istatistikleri toplar, değerlendirir.
Milli Emlak Genel Müdürlüğü:
Milli Emlak Genel Müdürlüğü oluşturmaktadır. KHK’nin 13. maddesine göre Genel Müdürlüğün başlıca görevleri şunlar olmaktadır;
-   Devleti ait taşınmaz malların korunması ve yönetimi,
-   Devletin özel mülkiyetindeki taşınmaz malların elden çıkarılması,
-   Devletçe yaptırılan memur konutlarını yönetmek,
-   Hazine taşınmaz mallarının kaydını tutmak.
Danışma ve Denetim Birimleri:
Bakanlığın danışma ve denetim birimleri; Teftiş Kurulu Başkanlığı, Hesap Uzmanları Kurulu Başkanlığı, Araştırma, Planlama, Koordinasyon Kurulu (APK) başkanlığı oluşturmaktadır.
Maliye Teftiş Kurulu Başkanlığı:
1879 yılında kurulan Teftiş Kurulu, bakanın emri veya onayı üzerine, bakan adına, genel, katma ve özel bütçeli dairelerle, fonlar, döner sermayeli kuruluşlar, kuruluş ve statüsü ne olursa olsun sermayesinin en az yarısı devlete ait olan kuruluşlar ve bütün daire ve kuruluşların birlikte veya ayrı ayrı sermayelerinin en az yarısına iştiraki olan kuruluşları teftiş etme yetkisine sahip üst seviyede bir denetim organıdır. Kurul, Teftiş Kurulu Başkanının yönetiminde maliye müfettişleri ve müfettiş yardımcılarından oluşmaktadır.
Hesap Uzmanları Kurulu:
Hesap uzmanları kuruludur. Vergi konusunda ve bu konuların uygulanmasında ait bilimsel ve teknik araştırma ve etütleri, ekonomi, maliye, işletme, muhasebe konularında gösterilecek her türlü inceleme ve araştırmaları yapmakla görevlidir.
Taşra Teşkilatı:
Taşra teşkilatı mali işleri merkez dışında yürütmek ve uygulamakla görevlendirilmiştir. İl merkezlerinde en büyük maliye memuru “defterdar”dır. Defterdarlar, “emirlerindeki müdürlüklere ve mülhak kazalara ait işlerin murakebe edilmesinden” sorumludurlar. Deftardarın idaresinde saymanlık müdürü, gelir müdürü, muhakemat müdürü, milli emlak müdürü ve vergi dairesi müdürü veya müdürleri bulunmaktadır.
İlçe teşkilatı ise; mal müdürü ve onun yönetimindeki gelir, muhasebe memurları, vergi dairesi müdürü ve gereken yerlerde milli emlak müdüründen oluşmaktadır. Mal müdürü, ilçe maliye teşkilatının sorumlu amiridir. Aylıkları ve diğer giderleri verile emrine bağlamak ve ödemek, Sayıştay’a idare hesabı vermek ve gelirler ve tahsilatla ilgili işlemleri düzenlemek ve denetlemekle görevlidir.
Yurt Dışı Kuruluşu:
Bakanlığın uluslar arası kuruluşlar ve büyükelçiliklerin yanında maliye müşavirlikleri, başkonsolosluklar yanında da maliye ataşelikleri bulunmaktadır.