REKABET KAVRAMI

Rekabeti genel bir ifadeyle “Mal ve hizmet piyasalarındaki teşebbüsler arasında özgürce ekonomik kararlar verilebilmesini sağlayan bir yarış” olarak tanımlayabiliriz.

Rekabet Kanunu ilk olarak 19. yüzyılın sonlarına doğru 1890 yılında ABD’de kabul edilmiş ve diğer ülkelere örnek teşkil etmiş ve yüzyıllık bir geçmişi olan ABD bu konuda önemli sayılabilecek Alman Kartel Kanunu, Japon Rekabet Kanunu ve Avrupa Topluluğu rekabet kurallarına temel olmuştur. Ülkemizde de Aralık 1994’de yasalaşan 4054 sayılı Rekabet Kanunu biraz gecikmenin ardından 6 Kasım 1997’den itibaren uygulanmaya başlanmıştır.

Rekabet Hukukunun temelini, rekabet kavramı oluşturur. Böylece rekabet ile neyin ifade edileceği ve Rekabet Hukukunun esas aldığı rekabet kavramının genel rekabet olgusu içindeki yerinin belirlenmesini gerektirir.

Rekabet sosyal hayatta kimin daha iyi olduğunun bilinmediği durumlarda bunu belirleme yoludur. Ekonomik yaşamda olduğu gibi, sosyal yaşamın diğer bölümlerinde de rekabet bize belirli bir durumda kimin başarılı olduğunu göstermektedir. Kişilerin diğerlerinden daha başarılı olmak için tüm faydalı bilgi ve becerilerinden yararlanması da toplumsal bir kazançtır.

Ekonomi biliminde rekabetin biri alıcı ve satıcı davranışları, diğeri de alıcı ve satıcıların faaliyet gösterdikleri piyasa yapısı ile iki farklı anlamı vardır. Stigler rekabeti, “her bir alıcının sonsuz miktarda talep ile karşılaştığı piyasa” olarak tanımlamıştır. Rekabet piyasasından ya da sadece rekabetten söz edebilmek için çok sayıda alıcı ve satıcıların bulunması ve homojen olması gerekir. Modern ekonomi teorilerinin rekabete verdiği bu anlam, rekabetin günlük yaşamda kullanıldığı şeklinden daha sınırlıdır.

Rekabet sözcüğü, günlük hayatta hala kendi amaçları doğrultusunda diğer firmaların çıkarlarının aksine davranmak olarak kullanılmakta olsa bile ekonomik anlamda, sadece çok sayıda alıcının ve satıcının bulunduğu ve hiçbirinin tek başına piyasayı etkileme gücüne sahip olmaması durumu ile ilgilidir.

REKABET HUKUNUN KONUSU

Rekabet Hukukunun konusu, teşebbüslerin rekabet şartlarını bozmaya yönelik faaliyetleri ile rekabet şartlarının gerçekleşmediği piyasalarda faaliyet gösteren teşebbüslerin piyasaları kontrole yönelik faaliyetleridir.

Rekabet Hukuku ile amaçlanan, piyasaların kendi doğal şartları içinde gelişmesini sağlamaktır. Bu da devletin toplumda önemli boyutta iktisadi kıymetleri ellerinde tutanların piyasaları kontrole yönelik faaliyetlerini sona erdirmesinin yanı sıra devlet yönetimini eline geçirmiş olanların da ekonomik hayatı etkilemek yetkisinden vazgeçmeleri ile gerçekleşebilir.


REKABET KANUNLARININ İŞLEVİ

1) Genel Olarak :
Rekabet kanunları devletin ekonomiye serbest rekabeti kurma ve koruma amacıyla müdahale aracıdır. Rekabet kanunlarında işletmelerin anlaşmalarla, birleşme ve devirlerle veya hakim durumu kötüye kullanma yoluyla rekabeti sınırlamaları yasaklanmıştır. Bunun sonucunda her şeyden önce kişilerin hak ve özgürlüklerinin bir parçası olan fırsat eşitliği ve girişim özgürlüğü sağlanmakta  sosyal bakımdan da tüketicinin korunması yönünde önemli bir gelişme sağlanmaktadır.

Genel bir bakış açısıyla bakıldığında, serbest rekabet sistemlerini benimseyen ekonomilerde bu sistemi koruyucu nitelikle rekabet kanunlarına ihtiyaç olunduğu anlaşılmaktadır.

2) Ekonomik Bakımdan :
Ekonomik hayatın düzenlemesinde rekabetin önemli bir yeri vardır. Rekabet Hukuku anlamında rekabet “ekonomik rekabet” anlamına geldiği için amacı, öncelikle rekabetin ekonomik sonuçlarını elde etmektir. Rekabet ekonomik verimliliğin elde edilmesinde en önemli yöntem olarak kabul edilmektedir. Rekabet Hukuku kaynak dağılımında verimlilik sağlanmasına yol açar. Kaynak dağılımında verimlilik toplumda belirli bir malın ne kadar üretileceği, toplumsal değerlerin ne şekilde tahsis edileceği ile ilgilidir.

Ayrıca rekabet, teknolojik gelişmeyi ve yenileşmeyi de desteklemektedir. Rekabetçi bir pazarda kalabilmek maliyetleri düşürebilme yeteneğine bağlıdır ve bunun yolu da yeni üretim teknolojilerini kullanmaktan geçer. Böylece firma hem Pazar payını genişletir hem de rakiplerine karşı bir adım önde yer alır. Bu nedenle rekabet hukuklarında genellikle teknolojik gelişmeyi sınırlandırıcı anlaşmalar rekabeti bozucu bulunmakta, teknolojik araştırmaya yönelik işbirliği faaliyetleri ise desteklenmektedir.

3) Sosyal Bakımdan :
Rekabet Hukuku her ne kadar iktisadi alanlardaki rekabeti düzenlemeyi amaçlasa da, bunu gerçekleştirirken sosyal bazı tedbirler almak yanında ekonomik tedbirlerin de nihai sosyal etkileri bulunmaktadır. Bu yüzden rekabet kanunlarında sosyal ve ahlaki değerler sebebiyle konulmuş hükümler de bulunur.

4) Tüketicinin Korunması Bakımından :
Rekabet Hukuklarının, rekabeti korumaya yönelik almış olduğu tedbirler genellikle işletmeler üzerine kuruludur. Bu sebeple kanunlarda daha çok işletmelerden bahsedilir, tüketicilerden ise pek bahsedilmez. Fakat rekabet kanunlarından yararlanan en geniş kesim ise tüketici kesimidir. Tüketici kanunlarda açıkça yer almasa bile rekabet hukukunun en önemli amaçlarından birisi de tüketicilerin korunmasıdır.

5) Siyasi Bakımdan :
Serbest Rekabet, siyasi bakımdan batı demokrasilerinin temeli ve güvencesidir. Rekabet ekonomik konulardaki tercihlerin tüketiciler tarafından yapılmasını sağlar. Ekonomik tercihlerin tüketiciler yerine, tekeller ya da karteller tarafından yapılması ekonomik güce sahip hayatta da egemen olmalarını sağlamaktadır. Ekonomik tekeller oluştuktan sonra bu gücü siyasi alanda da kullanmakta zorlanmazlar ve siyasi alanda da tekelleşmeye giderler. Rekabet hukuku bu açıdan özgürlüklerin teminatı niteliğindedir.




TÜRK REKABET HUKUKU İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER

1980’li yıllar tüm dünyada olduğu gibi Türkiye’de de “rekabet” kavramının ve bu kavramla ilişkili diğer bazı kavramların (serbest piyasa, özelleştirme, yeniden yapılanma...vb gibi) çok sık kullanıldığı yıllar olmuştur. Türkiye’de doğrudan doğruya rekabeti sınırlayıcı anlaşmaları ve uygulamaları düzenleyen bir kanun bu yıllarda yoktu. Sadece rekabet ile ilgili olarak; 82 Anayasasının 167. maddesinde devlete "para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri" alma; "piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve kartelleşmeyi" önleme görev ve sorumluluğunu yüklenmiştir. Ayrıca TTK. 56-65 maddeleri haksız rekabeti düzenler fakat buradaki kuralların amacı taciri ve ticari işletmeyi korumak idi. Oysa rekabet hukukunun asıl amaçlarından birisi rekabetin kendisini korumaktır. Bu gelişmelerin sonucunda 13 Aralık 1994 yılında  ABD, İngiliz ve AT Rekabet Hukukları dikkate alınarak  4054 sayılı “Rekabetin Korunması Hakkında Kanun”  yürürlüğe girmiş ve 1997 yılından itibaren de uygulamaya konulmuştur.

Kanunun amacından başlayacak olursak, kısaca rekabetin korunmasını sağlamaktır. Bunun sağlanması için mal ve hizmet piyasalarındaki rekabeti engelleyici, bozucu veya kısıtlayıcı anlaşma, karar ve uygulamaların ve piyasaya hakim olan teşebbüslerin hakimiyetlerini kötüye kullanmalarını önlemek, bunun için gerekli düzenleme ve denetlemeleri yapmaktır.

Kanunun kapsamını incelediğimizde ise, burada da aynı şekilde rekabeti engelleyici, bozucu, kısıtlayıcı, anlaşma, karar ve uygulamalar ile birlikte piyasaya hakim olan teşebbüslerin bu hakimiyetlerini kötüye kullanmamaları ve son olarak da birleşme ve devralmaları, rekabeti önemli ölçüde azaltmak şartına dikkat ederek denetlemektir.

Rekabet Kanununda üç temel yasak göze çarpmaktadır. Bunlardan birincisi aynen Roma Anlaşması’nın 85. maddesinden alınmıştır. Bu maddedeki yasaklar belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan doğruya veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma, kısıtlama amacını taşıyan, bu amacı taşımasa bile böyle bir etkiyi doğuran veya bu etkiyi doğurabilecek nitelikte olan anlaşma, karar ve uyumlu eylemlerdir. Herhangi bir anlaşma sadece rekabeti bozmak amacı ile veya bu sonuçla yapılmamış olabilir fakat sonucu itibari ile bu etkiyi doğurabilecek nitelikte görülmesi halinde dahi bu anlaşma ya da teşebbüs birliği kararı ya da teşebbüslerin uyumlu eylemler kanunumuzun 4. maddesi ile hukuka aykırı ve yasak sayılmıştır.

İkinci yasak hükmü daha öncede amaç ve kapsam bölümlerinde anlattığımız gibi “hakim durumun kötüye kullanılmasıdır”.  AT rekabet hukukundan farklı olarak burada tekel ya da hakim durumunda bulunmak tek başına yasaklanmamış; hakim durumun kötüye kullanılması yasaklanmıştır. Bu tek başına yapılabileceği gibi tekel olan bir firma veya oligopol yapıdaki firmaların başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da uyumlu eylemler yoluyla da kötüye kullanılması imkanı vardır.

Üçüncü yasak ise kanunumuzda Roma Anlaşması’ndan farklı bir yön olarak ortaya çıkan ve Roma Anlaşması’nda yer almayan bir düzenleme olan bazı birleşmelerin yasaklanmasıdır. Buna göre bir ya da birden fazla teşebbüsün hakim durum yaratmaya veya mevcut hakim durumlarının daha da güçlendirmeye yönelik olarak ülkenin bütününü veya bir kısmında herhangi bir mal veya hizmet piyasalarında rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmelerdir.



HAKİM DURUMUN KÖTÜYE KULLANILMASI


Hakim durum, belirli bir piyasada bir veya birden fazla teşebbüsün, rakiplerinden ve müşterilerinden bağımsız olarak fiyat, arz, üretim, dağıtım gibi ekonomik verileri belirleyebilme gücünü ifade etmektir. Avrupa Topluluğu Anlaşmasının 85. maddesiyle ve yine Rekabetin Korunması Hakkında Kanunumuzun 6. maddesiyle; bir veya daha fazla işletmenin ilgili pazarda veya onun herhangi bir bölümünde hakim durumlarını kötüye kullanmaları yasaklanmıştır. Buradaki yasaklama işletmenin sahip olduğu hakim durum ile ilgili olmayıp, bu sahip olunan hakim durumun kötüye kullanılması ile ilgilidir. Yani ilgili pazarda ekonomik güze sahip ve buna bağlı olarak hakim durumda bulunan işletmenin bu güce dayanarak rekabet kurallarını ihlal etmesidir.

Hakim durumun unsurlarından bahsetmek gerekirse bunlardan birincisi pazarda elde etmiş olduğu ekonomik güç, ikincisi diğerlerinden bağımsız olarak hareket edebilme gücü, üçüncüsü ise işletmenin sahip olduğu hakim durumun süreklilik arz etmesidir.

Bir işletmenin hakim durumda olup olmadığı iki adımda tespit edilmelidir. İlk adım, işletmenin içinde faaliyet gösterdiği ilgili pazarın tanımlanması; ikinci adım ise, işletmenin ilgili pazarda hakimiyetinin tespit edilmesidir.

İlgili Ürün Pazarı :
İlgili ürün pazarı belirli ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer mallardan oluşan pazardır. İlgili ürün pazarının tespiti hakim durumun tespiti bakımından büyük önem arz etmektedir. İlgili ürün pazarının tespitinde incelenmesi gereken iki kriter mevcuttur. Bunlardan ilki talep ikamesi, ikincisi ise arz ikamesidir.

Talep ikamesinde, ürünler arasında kullanım, fiyat ve nitelikleri bakımından tüketici gözünde yeterli düzeyde bir değişebilirlik oranı mevcut ise, bu ürünler arasında talep ikamesinin varlığından bahsedilebilecek ve söz konusu ürünler aynı ürün pazarına dahil olacaklardır.  Talep ikamesinin incelenmesi kapsamında çapraz talep esnekliğine de değinmekte fayda vardır. Bu esneklik benzer ürünler arasında birinin fiyatındaki artışın diğerine olan talepteki artışını ifade eder. Ayrıca ilgili ürün pazarının saptanması aşamasında aynı ürünün değişik uygulamalar için kullanılması halinde iki farklı ürün pazarına dahil edilebileceği hususunu da dikkate almakta fayda vardır.

Arz bakımından ilgili ürün pazarının saptanması aşamasında talep ikamesinin tespiti kadar arz ikamesinin tespiti de dikkate değer bir unsurdur. Arz ikamesi diğer sektörde faaliyet gösteren işletmelerin, üretim tekniklerinde yapacakları fazla bir zaman ve yatırıma dayanmayan değişiklik sonucunda ilgili pazarda rekabet edebilecek duruma gelmeleri halinde ilgili pazarın bir parçası olarak görülmelidir.

İlgili Coğrafi Pazar :
İlgili coğrafi Pazar, ilgili ürüne uygulanan bütün rekabet koşullarının tüm taraflar için eşit dağıtıldığı yerdir. İlgili coğrafi pazar, belirli bir pazarın topraksal sınırı, taşıma maliyetleri (navlun, paketleme gibi) malın çürüyebilirliği, dağıtım sisteminin alanı ve etkinliği, belirli sağlayıcılar bakımından tüketici tercihleri ve hatta geleneksel alışkanlıklar ve müşterilerin sahip olduğu zevkler gibi faktörlere bağlıdır. Tüm pazar alanını kapsayabileceği gibi pazarın bir kısmını da kapsayabilmektedir. İlgili coğrafi pazar tespitinde pazar dışında kalan rakipler göz önünde tutulmamakta ve bunun sonucu olarak da ilgili coğrafi pazarlara çok dar bir tanımlama getirilmektedir.


Birlikte Hakim Durum :
Rekabet Hukukuna göre “bir veya birden fazla işletmenin” hakim durumlarını kötüye kullanmaları yasaklanmıştır. Bu bağlamda bir tek işletmenin hakim durumda bulunabileceği gibi birden fazla işletmenin de birlikte hakim durumda bulunabilecekleri esası dikkate alınmıştır. Aralarında yapmış oldukları kartel anlaşmaları vb. anlaşmalar sayesinde pazarda kendilerini tek bir işletme olarak sunmaları ve anlaşmalar ile müşterilerin, ürünleri birbirleriyle fiyat ve satış şartları bakımından rekabet eden sağlayıcılardan almasının engellenmesi, bu işletmelerin birlikte hakim durumlarını kötüye kullanmaları olarak tespit edilmiştir.


Hakim Durumun Saptanması

Hakim durumun ilgili pazar dahilinde varlığının saptanmasında işletmenin pazar payı en önemli belirleyici olarak rol oynamaktadır. Ancak bunun yanında pazara başka işletmelerce giriş engellerinin var olup olmaması ve hakim durumu araştırılan firmaların davranışları da bu saptamada büyük rol oynamaktadır. İşletmelerin hakim durumlarının saptanması aşamasındaki bu üç kriter ve özellikle de işletmenin pazar payı kıstası hakim durumun saptanması bakımından en elverişli yaklaşım olarak görülmektedir.

Pazar Payı :
İşletmenin ilgili pazarda hakim durumunun saptanmasında kullanılan en önemli kıstas işletmenin pazar payı kıstasıdır. İşletmenin pazar payının tespitinde işletmenin içinde faaliyet gösterdiği pazarın büyüklüğüne oranla pazar payı ve işletmenin diğer rakiplerine oranla pazar payı durumunun açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.

İşletmenin pazar payına ilişkin kararları değerlendirildiğinde, dikkat edilmesi gereken hususlar, % 40’dan daha aşağı pazar payına sahip işletmelerin genelde pazarda hakim durumlarının istisnai durumlar hariç olmak üzere söz konusu olmadığı; % 40’ın üzerinde bir pazar payına sahip olan işletmeler bakımından ise;
•    Bu hakimiyetin belirli süredir korunuyor olması,
•    En yakın rakiplerin sahip oldukları pazar payları ve
•    Diğer faktörlerin varlığı ( bu faktörler giriş engellerinin bulunup bulunmadığı ve hakimiyeti araştıran firmaların davranışlarıdır) ilgili pazarda işletmelerin hakimiyetlerinin saptanması bakımından önem taşımaktadır.

Giriş Engelleri :
İşletmenin ilgili pazar dahilindeki hakimiyetinin saptanması aşamasında pazar paylarının belirlenmesi her ne kadar büyük öneme sahipse de, ilgili pazara giriş engellerinin var olmaması veya çok düşük olması durumunda çok yüksek pazar payına sahip olan işletme dahi hakim durumda olmayabilir. Bu sebeple teknolojik üstünlük, faaliyette çeşitlilik, işletmenin büyüklüğü ve gücü, dağıtım ağı...vb. pazara giriş engellerinin var olup olmadığı da dikkate alınmalıdır. Giriş engelleri kavramı kısaca yeni işletmelerin ilgili pazara girerken karşılaşabilecekleri zorluklar olarak ifade edilebilir.

İlgili İşletmelerin Davranışları :
Bir işletmenin hakim durumunun, ilgili işletmenin pazar payı içindeki davranışlarının kontrol edilmesi suretiyle de saptanabileceği görüşü oldukça yaygındır. Eğer işletmenin pazardaki ortamında rekabeti dikkate almaksızın serbestçe davranabileceği hususunda  deliller var ise, çıkarılacak sonuç rekabetin oldukça etkisiz olduğudur. Ancak, işletmenin hakim durumunun saptanması aşamasında davranış kıstasının diğer iki kıstasa yardımcı bir araç olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.


Kötüye Kullanma

Kötüye kullanma, bir hakim işletmenin rekabeti sınırlayıcı bozucu veya engelleyici olan veya kendisine haksız avantajlar sağlayabilecek her türlü davranışı kötüye kullanmadır. Kötüye kullanma halleri özellikle şunlardır;
•    Ticari faaliyet alanına başka bir teşebbüsün girmesine doğrudan veya dolaylı yollardan engel olunması
•    Eşit durumdaki alıcılara aynı ve eşit hak, yükümlülük ve edimler için farklı şartlar ileri sürerek, doğrudan veya dolaylı olarak ayırım yapılması
•    belirli bir piyasadaki hakimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmayı amaçlayan eylerler,
•    Tüketicinin zararına olarak üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanması...vb hal ve hareketler olarak sıralayabiliriz.









MUAFİYET

Rekabeti sınırlayıcı olmasına karşın, belirli koşullarla yasak kapsamı dışına çıkarılması bazı anlaşmaları daha adil ve ekonomik bakımdan daha yararlı hale getirir. Böyle bir muafiyet sistemi Avrupa Topluluğunda bulunmakta iken ABD’de böyle bir sistem bulunmamaktadır.

AET anlaşmasına göre; üretimde, malların dağıtımında ekonomik ve teknik gelişmenin arttırılmasında iyileştirme sağlayan ve bu yararlardan tüketicinin de uygun bir pay aldığı;

•   İşletmeler arası anlaşmalarda

•   İşletme birlikleri karar gruplarında

•   Uyumlu davranış gruplarında, muafiyet sistemi geçerlidir ve Kanunumuz da aynı sistemi kabul etmiştir.

Muafiyet koşullarını ikiye ayırmak mümkündür. Bunlar iki olumlu koşul, iki olumsuz koşul olarak kümülatif olarak gerçekleşmesi gereken koşullardır. Birincisi malların üretim veya dağıtımı ile hizmetlerin sunulmasında yeni gelişme ve iyileşmelerin ya da ekonomik veya teknik gelişmenin sağlanmasının amaçlanmasıdır. Bu amacın yanında, amaçlanan ilerlemenin gerçekleşmesi için rekabetin kısıtlanması zorunlu olmalıdır. İkincisi, bu gelişmeden tüketicinin yarar sağlaması şart olarak ortaya konulması lazımdır. Olumsuz koşullar ise, ilgili anlaşma ile, rekabetin ortadan kalkmaması, yani ilgili piyasanın önemli bir bölümünde tamamen ortadan kalkması gerekmektedir. Bir diğer şart ise anlaşmanın amacını gerçekleştirmek için zorunlu olandan fazla bir şekilde rekabeti kısıtlama getirmemiş olmasıdır. Bir başka deyişle, anlaşmanın gerçekleşmesi için zorunlu olan kısıtlama neyse rekabet ancak o kadar kısıtlanabilecek ama zorunlu olandan fazla bir kısıtlama olduğu takdirde söz konusu anlaşmaya muafiyet verilmeyecektir.

 Bireysel Muafiyet Koşulları :

 5. maddeye göre muafiyetin verilebilmesi için şu koşullar gereklidir;

a)   Yararlı Olma : Dağıtımda, üretimde, hizmet sunumunda, ekonomik ve teknolojik unsurlarda olumlu yönde bir gelişme anlaşma ile oluşabilmesi gerekmektedir.

b)   Tüketici Yararı : Tüketiciye, anlaşmanın fiyat düşüşü veya kalitenin arttırılması gibi hususlar ile yansıması gerekir.

c)   Sınırlamanın Zorunluluğu : Rekabet üzeriden meydana gelen sınırlama anlaşmanın ortaya çıkardığı yararlara ulaşmak için gerekenden daha fazla olmamalıdır.

d) Pazarın Bir Bölümünde Rekabetin Kaldırılmaması :Muafiyetin oluşması için bu dört koşulun bir arada bulunması gerekir, ve belirli süreler için verilen muafiyet, koşullar devam ederse yenilenebilir.

Grup Muafiyeti :

Avrupa Topluluğunda komisyon, Konseyin  çıkardığı yetki tüzüklerine ve ilgili maddeye dayanarak grup muafiyeti tüzükleri yoluyla belirli anlaşma kategorilerine grup olarak muafiyet tanımaktadır.

Komisyona verilen yetki Türkiye’de tebliğler çıkarmak suretiyle Rekabet Kurulu tarafından kullanılmaktadır. Rekabet Kurulunu muafiyet konusunda, genel muafiyet koşulları dışında sınırlayan husus yoktur.

Muafiyetin Sonuçları :

Bireysel muafiyet ilgilinin talebi üzerine ve bildirim yoluyla verilebilirken, grup muafiyetinde bildirime gerek yoktur. Rekabet Kurulunun çıkaracağı tebliğlere uygun olan anlaşmalar bildirime gerek duyulmadan, otomatik olarak muafiyetten yararlanmaktadır.

Muafiyet verilen bir anlaşma hakkında para cezası uygulanmaz. Muafiyet süresince yapılan her türlü hukuki işlem geçerlidir.

Grup muafiyetinde bildirim olmadığı halde muafiyetten yararlanılır, çünkü grup muafiyeti otomatiktir. Fakat şüpheli bir durumda bildirimde bulunmak tarafların yararınadır.

Muafiyetin Geri Alınması :

Kanunun 13. maddesi gerekli halleri göstermektedir. Rekabet Kurulu, kararı geri alabileceği gibi yeni şartlar da getirebilir. Şartlara bağlı olarak verilmiş muafiyetlerde şartlara aksi yönde hareket edilmesi kararı geri aldırabilir. Eksik ya da yanlış, yanıltıcı bilgiyle alınan muafiyetler geri alınabilir.

Eğer bu eksik, yanlış ya da yanıltıcı bilgide bir kast unsuru tespit edilirse, Rekabet Kurulu yaptırımlarda, para cezalarında bulunabilir. Grup muafiyetinin kararla verilmemesinden dolayı,  geri alınması söz konusu değildir. Grup muafiyetinde yapılacak tek şey, grup muafiyetinin tebliği içine girip girmediğinin tespiti yapılabilir.

Ayrıca, muafiyetlerin kesinlikle verilmeyeceği kartel türleri vardır. Bunlar; fiyat karteli ve Hard-Core kartelidir. Fiyat kartelini fiyatın tespiti şeklinde kısaca özetleyebiliriz. Hard-Core kartel ise; kesinlikle yasak olan sonuçları doğurmasa bile kendiliğinden yasaklanan anlaşma türleridir.






BİRLEŞME ve DEVİRLER

Birleşme ve devirler belirli bir sektörde kurulu işletmelerle ilgili işlemlerdir ve bir kapasite yaratmadığı gibi, rekabette azalamaya sebep olur. Küçük işletmelerin birleşmeleri rekabeti arttırıcı bir etkiye sahipse de büyük işletmeler arasında yapılan birleşmeler rekabeti azaltır.

Dış rekabet açısından oldukça olumlu etkisi olan birleşmeler, iç rekabeti bozması halinde müdahale edilmelidirler. Rekabet Kanunu ile, birleşme ve devir yoluyla işletmelerin hakim duruma gelmesi veya hakim durumu güçlendirmesi yasaklanmıştır.

Devir bir işletmeyi kontrol eden kişi veya kişilerin, başka bir işletmenin kontrolünü bir anlaşmaya dayanarak elde etmesi olarak açıklanabilir. Devirlerle birleşmelerin ekonomik etki ve sonuçları aynı olduğu için belirlenen objektif ölçü Rekabet Kuruluna bırakılmıştır. Bu ölçü, ilgili işletmelerin sahip oldukları pazar payına göre hesaplanır.

Çeşitleri :

Birleşmeler genellikle yatay, dikey ve aykırı olmak üzere üç bölüme ayrılır ve farklı yasal düzenlemeler ile Rekabet Kurulunun takdiri doğrultusunda incelenir. Buna göre;

1) Yatay Birleşmeler : Bir mal veya hizmetin elde edilmesi sürecinin aynı aşamasında yer alan işletmelerin birleşmesidir ve genellikle Pazar yapısını etkileyici bir özelliğe sahiptir.

2) Dikey Birleşmeler : Bir ürünün üretim sürecinde farklı aşamalarda yer alan işletmelerin birleşmesidir. Pazar yapısını doğrudan değiştirmez.

3) Aykırı Birleşmeler : Aynı pazarda olmayan, aynı veya benzer ürünlerin üretim süreçlerinin farklı aşamalarında bulunmadıkları halde aralarında birleşen işletmelerin yaptıkları birleşmelerdir. Rekabet açısından diğerlerine göre daha kararsız bir yapıdadır.

DÜZENLENİŞ TARZI

Birleşme ve Devrin Hukuki Şekli :

TTK.’ya göre birleşme iki veya daha fazla ticaret şirketinin birbirleriyle birleşerek yeni bir ticaret şirketi kurmalarından veya bir yahut daha fazla ticaret şirketinin mevcut diğer bir ticaret şirketine iltihak etmesinden ibarettir.

TTK. işin hukuki yönüyle ilgilenmektedir. Yani birleşmenin olabilmesi için iki ticaret şirketi olmalı,  bunların en az birinin tüzel kişiliği sona ermelidir. Birleşme halinde her ikisinin de tüzel kişiliği sona erer ve yeni bir ticaret şirketi oluşur. Katılma halinde ise birinin tüzel kişiliği sona ererken diğerininki devam eder.

Rekabet Hukuku ise işin ekonomik yönüyle ilgilenmektedir. Rekabet Hukuku; bir işletmenin iktisadi gücünü diğer bir işletmenin iktisadi gücü ile birleşerek daha yeni ve daha farklı bir iktisadi güç elde edilmesiyle ilgilenmektedir.


Yasaklama Sebepleri :

Kanunun 7. maddesine göre; “ bir ya da birden fazla teşebbüs, hakim durum yaratmaya veya hakim durumlarını daha da güçlendirmeye yönelik olarak, ülkenin bütünü yahut bir kısmında herhangi bir mal veya hizmet piyasasındaki rekabetin önemli ölçüde azaltılması sonucunu doğuracak şekilde birleşmeleri veya herhangi bir teşebbüsün veya kişinin diğer bir teşebbüsün veya kişinin malvarlığını yahut ortaklık paylarının tümünü veya bir kısmını ya da kendisine yönetimde hak sahipliği olma yetkisi veren araçları miras yoluyla iktisap durumları hariç olmak üzere, devralması hukuka aykırı ve yasaktır.”

Kanunumuza göre Avrupa Topluluğu’nda olduğu gibi tekel ya da hakim durumda bulunmak tek başına yasaklanmış değildir. Ancak, hakim durumun kötüye kullanılması yasaklanmıştır. Hakim durumun kötüye kullanılmasının unsurları kanunumuzda yazılmıştır. Bunu tek başına yapabileceği gibi tekel olan bir firma veya oligopol yapıdaki firmaların başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da uyumlu eylemler yoluyla da kötüye kullanması imkanı vardır. Kötüye kullanma halleri yine Roma Anlaşmasının 86. maddesindeki emsallere göre kanunumuzda yazılmıştır. Bunların bazılarını sınırlayacak olursak,  piyasaya girişlerin, engellenmesi veya rakiplerin piyasadaki faaliyetlerinin zorlaştırılmasıdır. Doğrudan doğruya veya dolaylı olarak ayrımcılık yapmak sureti ile yine hakim durumu kötüye kullanma imkanı vardır. Mesela, sözleşmenin yapılmasını, sözleşmeyle bağlantılı olmayan ek edimlerin kabul şartına bağlamak ve yeniden satış koşullarını sınırlandırmak kötüye kullanma örneği olarak gösterilmektedir. Diğer bir örnek ise belirli piyasadaki hakimiyetin yaratmış olduğu finansal, teknolojik ve ticari avantajlardan yararlanarak başka mal veya hizmet piyasasındaki rekabet koşullarını bozmaktır. Son olarak da tüketicinin zararına olarak, üretimin, pazarlamanın ya da teknik gelişmenin kısıtlanması da hakim durumun kötüye kullanılmasına olarak örnek gösterilmiştir. Bu anlamda, birleşme ve devirler yukarıda sözü geçen durumları oluşturan birleşme ve devir işlemleri kanunumuzca yasaklanmıştır ve çok ağır yaptırımlar getirilmiştir.
 
Yasakların Yaptırımları:

Kanunumuz gerçekten çok ağır yaptırımlar getirmiştir. Önemli bir yaptırım ihlale son verme yaptırımıdır. Yani herhangi bir ihlal söz konusu ise o ihlal konusu eylem, anlaşma, uygulama ne ise bunun sona erdirilmesi de bir yaptırımdır. Bunu geçici tedbir olarak soruşturmanın başladığı andan itibaren, Kurulun verme yetkisi de vardır. Birleşme ve devralmadan önceki duruma dönme biraz önce sözünü ettiğim ayrıntısı ile herhangi bir birleşme, devralma söz konusu fakat bildirilmemiş ise veya bildirilmiş de bizim birinci fıkra kapsamına yasak olduğunu tespit ettiğimiz bir birleşme ve devralma ise derhal birleşmeden önceki duruma dönem mal varlıklarının, hisse senetlerinin, birleşme konusu olan neyse eski hale döndürülmesi konusunda karar verme yetkisi vardır ve bu kararın uygulanması da zorunlu idari para cezalarını ikiye ayırmak mümkündür. 16. maddedeki para cezaları ve 17. maddedeki süreli para cezaları olarak ikiye ayırabiliriz. 16. maddedekiler de ikiye ayrılarak incelenebilir, birincisi maktu para cezaları dediğimiz fiks edilmiş cezalardır, bu da 16. maddenin ilk fıkrasının a, b, c bentlerinde sayılmıştır. Bildirimde bulunmamak, eksik belge vermek gibi belirlenmiş olan eylemlere öngörülmüş olan cezalardır. Bunların da bu yılki bütçe kanunu ile öngörülen katsayı esası alınarak hesaplanan miktarı 3 Milyar Liradan aşağı olmayacak ve 6 Milyar 200 Milyon Liraya kadar çıkan cezalardır. Yönetici olanlara da bu verilen cezanın %10’una kadar ceza verme imkanı getirilmiştir kanunumuzda. Nispi para cezaları ise, son derece etkili olan cezadır. Avrupa Topluluğu’ndan aynen alınmıştır. Alt sınır 12 Milyar 400 Milyon Lira bu sene için ama ilgili teşebbüsün bir yıl önceki gayri safi satışlarından yani toplam cirosunun üzerinden alınacak bir cezadır. Süreli para cezası ise en etkili olan cezalardır. Rekabet Kurulunun etkinliğini sağlamak üzere öngörülmüştür. Her gün için diyelim ki; belli bir davranışa zorlama kararı aldınız, bu kararı tebliğ ettiniz, bu tebliğden itibaren uyulmasını öngördüğünüz süre geçti. O geçen her gün için öngörülen günlük para cezaları dediğimiz para cezalarıdır. 1 Milyar 240 Milyon Liradan aşağı olmuyor ve 3 Milyara kadar çıkan para cezaları olarak öngörülmüştür. Amerikan hukukundan alınmış olan uğranılan zararın 3 misline kadar tazminat isteme hakkını öngören hükümdür ve 56. maddede düzenlenmiştir.

BİRLEŞME ve DEVİRLERE ÖRNEKLER

ÖRNEK 1:
REKABET KURULU KARARI

Dosya No   : D4/1/S.C. -98/1 
Karar  No   : 84/666-131
Karar  Tarihi   : 24.09.1998
Toplantıya Katılan
Başkan: Prof. Dr. Aydın AYAYDIN,
Üyeler : Prof. Dr. Tamer MÜFTÜOĞLU (II.Başkan), Bahaddin ELÇİ,       Mehmet Zeki UZUN, Salih Zeki BENGÜ, Aydın EMRE, Sadık KUTLU, Kemal EROL, İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM,Mustafa PARLAK.

Bildirimde Bulunan: - Daimler – Benz A.G. Vekili Av. Ömür YARSUVAT
                       Hacıadil Sk., No:44, 2. Levent/İSTANBUL
Taraflar:   - Daimler-Benz A.G.
     70546, Stuttgart/ALMANYA
   -  Chrysler Corporation
      1000 Chrysler Drive, Auburn Hills MI, 48326-2766, USA

Dosya Konusu: Daimler-Benz A.G. ile Chrysler Corporation’ın, Daimler Chrysler Aktiengesellschaft adı altında birleşmeleri.

Raportörlerin Görüşü: Sözkonusu işlemin 4054 sayılı Kanunun 7’nci maddesine dayanılarak çıkarılan 98/2 sayılı Tebliğ ile değişik 97/1 sayılı “Rekabet Kurulu’ndan İzin Alınması Gereken Birleşme ve Devralmalar Hakkında Tebliğ” kapsamında bir birleşme işlemi olduğu, ancak, bu işlem sonucunda, aynı Kanunun 7’nci maddesinde belirtilen şekilde ilgili ürün pazarında hakim durum yaratılması ya da bir hakim durumun güçlendirilmesine yönelik olarak rekabetin önemli ölçüde azaltılmasının sözkonusu olmadığı bu nedenle izin verilmesi gerektiği.