VERGİ DENETİMİNİN ETKİNLİĞİNİ BELİRLEYEN BAŞLICA ETKENLER

Ülkemizde vergi denetiminin etkinliği üzerinde olumlu ya da olumsuz bir şekilde etkili olan çeşitli etkenler var olup,bunlar;inceleme elemanlarıyla,idareyle veya mükellefle ilgili özellikler taşımaktadır. Düzenlenmesi,daha çok idarenin alacağı önlemlere bağlıdır. Bu etkenler şu şekildedir.

1-İnceleme Elemanlarının Seçimi,Eğitimi ve Nitelikleri

Vergi incelemesinin başarılılığı bakımından gerek inceleme elemanlarının seçiminin,gerekse eğitilerek istenilen niteliklere sahip kılınmalarının büyük önemi bulunmaktadır. Bu önem günümüzde,ülkemizde büyük ölçüde kavranmıştır. İlgili kuruluşlarca,aranılan niteliklere uygun durumdaki adaylar arasından seçilen elemanlar,bir eğitim süreciyle gereksinme duyulan yeteneklere sahip kılınmaya çalışılmaktadır. Sağlam kişilikli,bilgi ve yetenekleri bakımından yüksek düzeyli elemanların alınması isteği,seçim sürecine fazla ağırlık verilmesine yol açmaktadır. Burada yaşı,öğretim düzeyi,sağlık durumu,yapılacak soruşturmada olumluluk gibi koşulların varlığı halinde,çalışma alanının gerekleri bakımından önemli olan konularda yapılan yazılı ve sözlü sınavlarda başarı gösterme zorunluluğuna yer verilmiş bulunulmaktadır. Daha sonraki aşama ise;aranılan niteliklere sahip elemanların mesleğin gerektirdiği gereksinmelere uygun bir şekilde yetiştirilmelerini,bilimsel esaslar ve uygulama bakımından uzmanlaşmalarını sağlamak amacıyla eğitim çalışmalarını içermektedir. Yapılan sınavlarda aranılan bilgi düzeyine ulaştıkları anlaşılsa dahi bu aşama;inceleme elemanlarının araştırma yapma ve kendi kendini yetiştirme çabalarıyla,tüm uğraşları boyunca devam etmektedir. Bu süreç;inceleme elemanlarının hemen hemen tamamı bakımından büyük ölçüde geçerlidir. Gerçekleştirmekle yükümlü oldukları görevlere göre,aşamaların içeriği genişletilmekte veya daraltılmaktadır. Uygulamada görülen şekil bu olmakla birlikte,tamamlanmasında yarar olan ya da aksamalara yol açan bazı durumların varlığı da söz konusu olabilmektedir.
Bunların en önemlilerinden biri,inceleme elemanlarının işkollarına göre uzmanlaşmaları ile ilgilidir. Her iş ve kuruluşun kendine özgü niteliklerinin bulunması doğaldır. Herhangi bir işkolunda bulunan mükellefin hesaplarını inceleyen eleman ,genellikle o işkolu üzerinde uzmanlaşmış değildir ve gerekli ön bilgileri edininceye kadar zaman ve güç kaybetmek zorunluluğunda bulunmaktadır. Bir ekmek fabrikasını inceleyen inceleme elemanının hemen sonra,lastik ayakkabı üretimi yapan bir fabrika hesaplarını incelemek durumunda kalması uygulamada görülen durumlardandır. Özellikle inceleme elemanlarının eğitilmesi ve yeteneklerinin artırılması aşamasıyla ilgili olan bu durum,incelemenin etkinliği bakımından büyük önem taşımaktadır.

2-İnceleme Elemanlarının Sayısı ve Sağlanan Olanaklar

Vergi inceleme fonksiyonunun başarılılığında,inceleme elemanlarının nitelikleri önemli olmakla birlikte,kuşkusuz sayılarının da yeterli olması gereklidir. Bildirimde bulunan mükellef sayısındaki artmaya karşılık,inceleme elemanı sayısının da yükseltilmesi zorunlu olup,aksi takdirde inceleme oranının düşmesi söz konusu olacaktır ki bu,incelemenin etkinliği bakımından son derece sakıncalıdır. Vergi ,incelemesinin uygulaması ile ilgili bulguların görünümü,ortada bir yetmezliğin bulunduğunu kanıtlayıcıdır. Bu yetmezlik kısmen de olsa inceleme elemanlarının sayısal yetersizliği,elemanların çalışma koşulları ve olanakların elverişsizliğiyle de yakından ilgilidir. Vergi inceleme görevleri dışında başkaca hizmetleri de gerçekleştirme durumunda olmaları,çalışma güçlerinin ancak bir kısmını vergi incelemelerine yöneltmelerine olanak vermektedir.

                                

VERGİ DENETİM KADROLARI (1)
                         
                         
          DOLU       BOŞ      TOPLAM   
          KADRO      KADRO      KADRO   
                         
      BAKANA BAĞLI :        395        1.222        1.617    
    - MALİYE MÜFETTİŞİ (2)       107       360       467    
    - HESAP UZMANI (2)       288        862        1.150    
                         
      GELİRLER GN.MD.LÜĞÜNE BAĞLI :         2.227       6.622       8.849    
    - MERKEZİ                      
      (GELİRLER KONTROLÖRÜ) (2)        352        1.548        1.900    
    - MAHALLİ (DEFTERDARLIK EMRİNDE)                      
      (VERGİ DENETMENİ) (2)       1.875       5.074       6.949    
                         
      G E N E L  T O P L A M :       2.622        7.844        10.466    
                         
                             
                         
     (1) 09.02.2001 TARİHİ İTİBARİYLE.                     
     (2)  MALİYE MUFETTİŞ YARDIMCILARI, HESAP UZMAN YARDIMCILARI VE      
           STAJYER GELİRLER KONTROLÖRLERİ İLE VERGİ DENETMEN YARDIMCILARI DAHİL.   
    
                           


3-İncelemenin Planlılığı ve Koordinasyonun Etkinliği

Ülkemizde vergi inceleme işlemleri tüm ülkeye yönelik bir genel planlamaya yönelik değil,çeşitli inceleme organlarınca kendi büyüklükleri içinde yapılan planlarla yürütülmektedir. Oysa,vergi incelemesinin vergi sistemi içerisindeki önemi,bu konu ile ilgili çabaların,modern vergi anlayışı ve inceleme yöntemlerine göre,hizmetin içeriğine uydun bir şekilde yürütülmesine gereksinme göstermektedir. İnceleme fonksiyonunun gerçekleştirilmesi istenen  amaçlara yönelik bir şekilde uygulanması,öncelikle merkez kuruluşlarınca,tüm ülkeyi içeren ve önem gösteren konuları çözümleyen bir planlamayı zorunlu kılmaktadır. Bir yıl boyunca uygulanacak inceleme politikasını belirleyen söz konusu plan;inceleme organlarının işgücü olanakları,inceleme yöntemlerini,incelenmesi gereken ve incelenebilecek bildirim sayısını,gerçekleştirilmeye çalışılacak inceleme oranını,bildirimlerin inceleme organları arasında dağılımını,inceleme bölgelerini ve bu bölgelere gönderilecek eleman sayısını ve benzeri konuları içermek suretiyle,yol gösterici ve düzenleyici bir çalışmaya olanak verebilmektedir. Böyle bir çalışmanın;inceleme organları arasında görülen koordinasyon yetersizliği bakımından da büyük önemi bulunmaktadır. Uygulamadaki koordinasyon yetersizliği,inceleme elemanlarından etkin bir şekilde yararlanılamamasına yol açmakta olup,bu durumun önlenmesi;zamanın değerlendirilmesine,verimin artmasına,mükerrer incelemelerin yapılmamasına,vergi kaybının azaltılmasına ve dolayısıyla vergi sisteminin etkinleşmesine olanak verecektir.
Yapılacak planlama ile,sahip oldukları yetenekler bakımından inceleme elemanlarının en olumlu bir şekilde değerlendirilmesi de söz konusu olabilecektir. Örneğin;bir hesap uzmanı,maliye müfettişi veya gelirler kontrolörünü,işletme hesabı esasına tabi bir mükellefle uğraştırmak yerine,vergi kontrol memurlarına bu görevi vermek suretiyle söz konusu elemanları da,daha fazla vergi potansiyeli içerebilecek mükelleflerin incelenmesine yöneltmek olanak içerisine girebilecektir. Ayrıca,planlı uygulamanın işkolları bakımından uzmanlaşma ile de yakından ilgisi bulunmaktadır. Belirli bir işkolundaki uzmanlığı nedeniyle,vergi kaçırma yöntemleri konusunda yetenek kazanan inceleme elemanı,her yıl hangi işkollarının çalışma içeriğine alınacağını saptayan bir planlama ile daha yararlı olabilecektir.
Uygulamanın bilimsel ve objektif ölçülere göre plan içeriğine alınmasının,gerek tüm olanakların en iyi şekilde kullanımı ve gerekse çalışma sonuçlarının verimliliği bakımından büyük ölçüde etkili olacaktır.

4-Bildirimlerin Seçimi ve İncelenmesi

Vergi incelemesinin etkinliği bakımından son derece önemli bir etkendir. Eldeki olanakların en iyi şekilde değerlendirilmesi suretiyle,en verimli sonuca ulaşılabilmesi bakımından büyük değer taşımaktadır. Amaç,vergi kaybı önlenerek;bir taraftan kamu gelirlerinin yükselmesini sağlamak ,diğer taraftan da ekonomik ve sosyal yapı üzerindeki olumsuz etkilerin giderilmesi ile vergi adaletini sağlanmak olduğuna göre,bu amaca hizmet edecek şekilde olanakların kullanılmasının gereği ortadadır.
Ülkemizde,özellikle bildirim seçimi bakımından bilimsel teknikler yerine,inceleme elemanlarının kişisel yargılarından yararlanılmaktadır. Daha önce saptanamayan,alışılandan farklı durumlarla karşılaşılması halinde,verilecek kararlar bakımından uygulamaya elastikiyet kazandırmakta ise de;bu uygulamanın keyfiliğe de yol açtığı bir gerçektir. Gerçi,inceleme elemanları kişisel olarak değerlendirmelerini yaparlarken,bazı ölçülerden yararlanmaktadırlar,ancak;bu ölçülerin bütün bildirimler açısından aynı düzeyde göz önünde bulundurulmasının güçlüğü,keyfiliğin başlıca nedeni olmaktadır. Burada,ülkemizde faaliyet gösteren hemen tüm vergi incelemesi yapmaya yetkili kuruluşlarda,eldeki istatistiki bilgilere önem verilmemesi ve bilimsel tekniklerden yararlanılmamasının da payı büyüktür.
Uygulanan vergi inceleme tekniği bakımından daha iyimser olunabilir. Ancak incelemelerin birkaç kuruluş tarafından gerçekleştirilmesi,bazı olumsuz sonuçlara yol açabilmektedir. İşlerinin hemen tamamı vergi incelemesi olan hesap uzmanlarının belirli bir düzen içerisinde ve daha sonraki aşamalarda aranılan bilgileri içerecek şekilde çalışmalarını yürütmelerine karşılık,öteki inceleme elemanlarının çalışmaları bazen gereği kadar aydınlatıcı olmayabilmektedir. 

5-İncelemenin Yaygınlığı ve Tekrarı

   Ülkemizde yapılan incelemeler,artan iş hacmi karşısında sınırlı ölçüde kalmış bulunmaktadır. Oysa bildirime dayanan vergi uygulamasında,özellikle işletmelere ait olanların olanak ölçüsünde fazla sayıda incelemeye tabi tutulması gerekmektedir. Günümüz vergileme anlayışının bir sonucu olarak incelenmesi gereken bildirimlerin olasılıklara bağlı bırakılmamasının büyük önemi vardır. Bu anlamda alınabilecek etkili önlemlerden birisi de,vergi incelemelerinin gerek bölgesel bakımdan ve gerekse hizmet götüren elemanlar bakımından yaygınlaştırılmasıdır. Batı ülkelerinde,bölgesel vergi inceleme örgütleri ve serbest hesap uzmanları kuruluşu ile gerçekleştirilmeye çalışılan söz konusu yaygınlaşma ülkemiz açısından da son derece önemlidir. Ülkemizde defterdarlar,vergi dairesi müdürleri ve vergi kontrol memurları bölgesel bakımdan vergi inceleme görevini yüklenmişlerdir ancak;özellikle defterdarlar ile vergi dairesi müdürlerinin bu görevlerinin kağıt üzerinde kalması,vergi kontrol memurlarının da defterdarlıklara bağlı olması sonucu vergi daireleri ile anlaşmada güçlüklerle karşılaşmaları,etkinliklerini azaltmaktadır. Taşra inceleme elemanlarının bu görünümü;bölgesel inceleme örgütlenmesinin yenilenmesini zorunlu hale getirmektedir. Şeklin seçimi tercih sorunu olup,başarısı ülke koşullarına uygunluğuna bağlıdır. Örneğin;vergi dairelerine bağlı inceleme elemanlarından yararlanmak suretiyle küçük ve kısmen orta büyüklükteki kuruluşları bu elemanlara,büyük kuruluşların da merkez inceleme elemanlarına incelettirilmesi söz konusu olabilmektedir. Yapılacak böyle bir uygulamanın birçok bakımdan yararlı sonuçları ortaya çıkabilecektir. Her şeyden önce,aslında yorucu ve yıpratıcı bir çalışma olan vergi incelemelerinin sürekli yer değişimi nedeniyle daha da ağırlaşması önlenebilecektir. Sağlanan işbölümü yanında,mükelleflerle ve bulundukları işkolları ile sürekli ilişki kurmakta olanak içerisine girebilecektir. Bir taraftan etkinlik artarken,diğer taraftan vergi incelemelerinin sürekli yer değişimi nedeniyle daha da ağırlaşması önlenebilecektir. Sağlanan işbölümü yanında,mükelleflerle ve bulundukları işkolları ile sürekli ilişki kurmakta olanak içerisine girebilecektir. Bir taraftan etkinlik artarken,diğer taraftan yolluk vb. giderlerden bir ölçüde kısıntı yapılması söz konusu olabilecektir. Belki vergi dairesine bağlı inceleme elemanlarının mükelleflerle yakınlık kurmaları sorunu ile karşılaşılabilir,ancak;bu elemanların birkaç yılda bir yer değişimine tabi tutulmaları ve gerekirse gözetim altında bulundurulmaları,sorunun önemini azaltıcı olabilir.
   Vergi incelemelerinin etkinliği bakımından incelemelerin yaygınlığı kadar,tekrarlanma sayısı da son derece önemlidir. Zamanaşımı süresi içinde her mükellefin hiç değilse birer kez incelemeye tabi tutulması amaç olup,yapılan % 3 - 5 oranındaki inceleme ile bunu gerçekleştirmek olanağı bulunmamaktadır.




6-Mükellefin Bilgisel yapısı ve İdareyle İşbirliği

Günümüz vergi uygulaması,idare ve mükelleflerin karşılıklı anlayış havası içerisinde birbirlerine yardımcı olmalarına gereksinme göstermektedir. Bu gereksinmenin istenilene uygun bir şekilde yerine getirilebilmesinde;mükelleflerin vergileme bakımından önem taşıyan konulardaki bilgisel yapısı ve vergi ödeme bilinci ile ilgili olarak eğitilmesinin büyük önemi bulunmaktadır. Mükellefin bilinçlenmesi,bir taraftan kendisinin karşılaşma olasılığı var olan güçlükleri önlerken ya da azaltırken,diğer taraftan daha sağlıklı bir vergi uygulama olanağı yaratması bakımından da idareyi rahatlatıcı olabilir. Vergilendirmeyi ilgilendiren işlemleri az çok düzenli olan,yerine göre gizli özelliklerini öğrenen hatta evini ve eşyalarını bile arayabilen inceleme elemanlarına anlayış gösteren,ona içtenlikle yardımcı olmaya çalışan mükelleflerin fazla sayıda olduğu bir ortam;vergi incelemelerinin etkinliğini de artırıcı olabilecek ve işlemlerin karşılıklı işbirliği havası içerisinde gerçekleşmesine olanak sağlayabilecektir. Ülkemizde görevlilerin mükellefleri vergi kaçakçısı olarak görmeleri,mükelleflerinde bu görüşü kanıtlar şekilde vergi kaybına yol açmaları süregelen bir durumdur. Başka bir deyişle mükellefler genellikle vergi idaresini bir umacı gibi,idarenin de onları canı yakılması gereken bir düşman gibi görmektedir. Oysa,devletin bir bakıma mükellefin ortağı olması nedeniyle,çıkarların ters değil,aynı doğrultuda olduğunun kabul olunarak taraflar arasındaki ilişkilerin düzeltilmesi zorunluluğu bulunmaktadır. Bu sorunun ve mükelleflerin bilgisel yetmezliklerinin eğitimsel çabalarla giderilebilmesi ve idare elemanlarının aynı amaçla yetiştirilmeleri,büyük ölçüde mali idarenin sorumluluğuna girmektedir.




7-Vergi Mevzuatının Etkinliği

Vergi veriminin artışı bakımından etkili olan en önemli etkenlerden biriside;verginin kimlerden,ne miktarda ve ne şekilde alınacağı gibi esasları belirleyen vergi mevzuatının,gereksinmeleri tam olarak karşılaması ve uygulamasının da modern vergiciliğin gereklerine en uygun bir şekilde yürütülmesidir. Bir ülkenin vergi düzeni;teori ve sistem bakımından ne kadar tam ve koşullar ne kadar uygun olursa olsun,uygulama gereği gibi yürütülmediği takdirde istenilen verimin sağlanması çok güçtür. Başka bir deyişle,hükümlerin kanunlarda en iyi şekilde yer alması yeterli olmayıp,bu kanun hükümlerinin olaylara tam olarak uygulanması gerekmektedir.
İster mevzuat yapısı,isterse uygulanışı açısından bakılsın,her iki halde de ülkemizde birçok çıkmazlara rastlamak olanağı vardır. Bu durum;vergi kanunlarının gelişen yaşamla aynı hızda olmasa bile gereksinmeleri giderecek ölçüde değişirlik gösterememesi,bazı belirsizliklerin ve boşlukların varlığı veya bazen uygulayıcılarının kanun hükümleriyle istenilenleri anlayamamaları ya da yanlış anlamalarından doğabilmektedir. Ayrıca,mali mevzuatın karmaşıklığı nedeniyle yanlış yorumlara yol açması,ekonomik ve sosyal gerçeklere uymaması,muafiyet ve istisna hadlerinin iyi saptanamamış olması yanında enflasyonist baskı nedeniyle sembolik kalması,vergi cezalarının etkin olmaması,vergi kaçıranların saptanması ve yakalanması için kabul edilmiş delil sisteminin yetersizliği söz konusu olabilir. Vergi incelemesi sırasında,üzerinde durulması gereken hatalı ve hileli işlemleri artırıcı olması nedeniyle inceleme elemanlarının işlerini güçleştirici doğrultuda etkili olan bu sorunların olanak ölçüsünde giderilmesi,incelemenin etkinliği açısından son derece önemlidir.




8-Vergi Yargısının Etkinliği

Vergi mükellefleri,vergi incelemesi yapılırken görevli elemanlara yaptıkları açıklamalarla,anlaşmazlık çıkan konuların çoğunun çözümlenmesine olanak vermektedirler. İnceleme tamamlandıktan sonra anlaşma sağlanamayan konular ise,ya uzlaşarak veya ilgili yargı organlarına götürülerek çözümlenmeye çalışılmaktadır. Bu aşama,yapılan çalışmaların esas ürününün alınması bakımından önemli olup,sürat ve dikkatli zorunlu kılmaktadır. İyi yapılmış bir vergi incelemesi sonrası karşılaşılabilecek bir anlaşmazlığın süratli ve adaletli şekilde çözümlenmesi,yapılan çalışmaların amacına ulaşmasına olanak verecektir. Aksi takdirde ise:mükellef açısından yarattığı avantajlı durumlar sonucu,vergi kaçakçılığını özendiren ve dolayısıyla da özellikle vergi incelemesi bakımından idarenin işini artıran ve güçleştiren başlıca etken olacaktır.




9-Teknolojik Olanaklardan Yararlanma

Vergileme ile güdülen amaçlara ulaşılabilmesi bakımından günümüzde vergi incelemelerinin büyük bir önemi bulunmaktadır. Bu nedenle her mükellefin zamanaşımı süresi içerisinde hiç değilse bir kez incelemeye tabi tutulması ilke olarak benimsenmiştir. Ancak,bunu gerçekleştirmek pek kolay değildir. Çünkü,her şeyden önce olanakların koyduğu sınırlamalar vardır ve eldeki olanakların en iyi şekilde değerlendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca,mükellef sayısındaki sürekli artış ve işlemlerin gün geçtikçe karmaşıklaşması,söz konusu güçlüğü daha da artırmaktadır. Gerek olanakların sınırlılığı,iş hacminin sürekli olarak artması,sayısal bakımdan daha fazla inceleme yapma ve bu incelemelerin etkin olmasını sağlama isteği ve gerekse verimli olabileceği düşüncesi gibi nedenler,günün teknolojik olanaklarının vergi inceleme sürecinin işe yarayabildiği aşamalarında kullanılmasında gereksinme göstermiştir. Nitekim,günümüzde bu amaçla bilgisayarlardan yararlanılmaktadır. Mükellef hesaplarının yeknesaklaştırılması,hizmetlerin kısmen de olsa merkezileştirilmesi,mükelleflerin süratle saptanması ve tanınmasına olanak veren bu uygulama;vergilendirmeyle ilgili tüm bilgilerin toplanmasında,saklanmasında ve gerektiğinde yararlanılmasına da olanak sağlamaktadır.
İncelenecek bildirimlerin seçiminde büyük ölçüde yararlanılan bilgisayar sistemi ayrıca;bildirimlerdeki matematiksel hataları saptamakta,vergiler için ödeme emri düzenleyebilmektedir. Derinlemesine bir vergi incelemesi yapmakla birlikte,bu sistemin vergi inceleme sürecinde kullanılması,inceleme oranının artışına yol açtığından mükellefler üzerinde psikolojik baskı yarattığı gibi,bildirimlerin çeşitli bakımlardan ayırım ve incelemesinin yapılabilmesi nedeniyle büyük zaman tasarrufuna olanak sağlayabilmektedir.





                                        

DENETİM BİRİMLERİNCE YAPILAN VERGİ İNCELEME SONUÇLARI
(1985-2000)
                               
          İNCELEME      ( MİLYON TL )   
    DENETİM BİRİMİ      YILI      SAYISI      İNCELENEN MATRAH      BULUNAN MATRAH FARKI   
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1985       2.871        740        2.992    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1985      3.120       153.914       116.203    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1985       3.061        13.732        32.679    
    VERGİ KONT.MEMUR.      1985      57.629       131.246       142.471    
    T O P L A M       1 9 8 5       66.681        299.632        294.345    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1986      1.560       6.963       10.016    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1986       2.443        627.887        1.012.567    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1986      5.219       276.501       245.558    
    VERGİ KONT.MEMUR.       1986       57.328        245.950        230.174    
    T O P L A M      1 9 8 6      66.550       1.157.301       1.498.315    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1987       457        7.988        9.243    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1987      3.224       2.250.982       293.179    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1987       2.585        414.934        286.475    
    VERGİ KONT.MEMUR.      1987      73.998       275.716       175.491    
    T O P L A M       1 9 8 7       80.264        2.949.620        764.388    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1988      560       6.962       20.489    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1988       3.174        1.170.395        231.535    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1988      5.136       1.380.457       369.218    
    VERGİ KONT.MEMUR.       1988       42.625        535.005        331.995    
    T O P L A M      1 9 8 8      51.495       3.092.819       953.237    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1989       918        41.136        41.468    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1989      3.589       1.575.654       865.895    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1989       3.362        1.642.188        511.482    
    VERGİ KONT.MEMUR.      1989      39.356       1.027.533       514.598    
    T O P L A M       1 9 8 9       47.225        4.286.511        1.933.443    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1990      2.104       36.069       181.166    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1990       3.338        3.360.455        3.712.462    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1990      3.047       4.821.772       1.585.087    
    VERGİ KONT.MEMUR.       1990       100.085        1.750.767        778.786    
    T O P L A M      1 9 9 0      108.574       9.969.063       6.257.501    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1991       1.541        505.539        105.228    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1991      2.945       5.575.167       4.325.156    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1991       2.823        4.968.770        1.337.848    
    VERGİ KONT.MEMUR.      1991      71.494       2.705.332       1.107.387    
    T O P L A M       1 9 9 1       78.803        13.754.808        6.875.619    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1992      998       2.805.234       7.057.375    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1992       3.492        7.238.042        2.089.120    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1992      3.670       5.343.566       2.578.730    
    VERGİ KONT.MEMUR.       1992       51.218        6.793.758        1.492.555    
    T O P L A M                           1 9 9 2       59.378       22.180.600       13.217.780    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1993       697        515.596        913.992    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1993      3.296       17.070.311       2.130.781    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1993       4.291        5.286.895        5.549.230    
    VERGİ KONT.MEMUR.      1993      60.670       13.024.213       4.312.855    
    T O P L A M                            1 9 9 3        68.954        35.897.015        12.906.858    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1994      671       5.865       229.904    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1994       3091       33.208.881        44.047.032    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1994      3.034       52.162.742       79.767.967    
    VERGİ DENETMENİ.       1994       41.260        34.768.429        11.710.446    
    T O P L A M                           1 9 9 4       48.056       120.145.917       135.755.349    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1995       336        24.567        710.710    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1995      4604      77.176.423       12.576.063    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1995       3.507        32.961.781        38.731.355    
    VERGİ DENETMENİ.      1995      47.649       59.664.532       19.149.031    
    T O P L A M                            1 9 9 5       56.096        169.827.303        71.167.159    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1996      948       652.734       9.847.846    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1996       4398       227.116.344        31.886.128    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1996      2.784       32.961.288       23.281.975    
    VERGİ DENETMENİ.       1996       46.406        114.531.746        34.708.580    
    T O P L A M                           1 9 9 6      54.536       375.262.112       99.724.529    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1997       574        4.379.562        123.532.495    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1997      2.592       419.154.162       38.422.235    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1997       1.776        31.628.062        32.518.029    
    VERGİ DENETMENİ.      1997      58.256       268.726.316       90.426.793    
    T O P L A M                            1 9 9 7       63.198        723.888.102        284.899.552    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      1998      437       20.945.829       92.549.075    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       1998       4.174        714.904.254        184.860.388    
    GELİRLER KONTROLÖR.      1998      2.502       135.198.268       142.230.580    
    VERGİ DENETMENİ.       1998       61.635        892.381.537        264.580.795    
    T O P L A M                           1 9 9 8      68.748       1.763.429.888       684.220.838    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.       1999       266        949.882        1.253.548    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.      1999      2.372       271.577.739       512.999.650    
    GELİRLER KONTROLÖR.       1999       1.665        149.139.740        200.551.329    
    VERGİ DENETMENİ.      1999      47.428       867.110.509       328.992.640    
    T O P L A M                            1 9 9 9       51.731        1.288.777.870        1.043.797.167    
    TEFTİŞ KURULU BŞK.      2000      272       43.616.463       59.070.136    
    HESAP UZM.KUR.BŞK.       2000       3.103        1.223.427.564        959.008.208    
    GELİRLER KONTROLÖR.      2000      1.650       658.274.904       430.970.298    
    VERGİ DENETMENİ.       2000       55.310        1.695.702.732        538.050.372    
    T O P L A M                           2 0 0 0      60.335       3.621.021.663       1.987.099.014    
                               




                                           
 
VERGİ KANUNLARI UYGULAMASI İLE İLGİLİ OLARAK
TÜRKİYE GENELİNDE YAPTIRILAN
YAYGIN VE YOĞUN VERGİ DENETİMİ SONUÇLARI
(1985 - 2000)
                                  
    YILLAR      DENETİME KATILAN PERSONEL SAYISI      DENETLENEN MÜKELLEF SAYISI      KESİLEN USULSÜZLÜK CEZASI TUTARI              (MİLYON TL.)   
                                  
    1985       12.174            4.038.400            3.091        
    1986      11.593          4.293.364          10.607       
    1987       13.110            4.087.437            10.296        
    1988      16.396          5.315.475          15.098       
    1989       17.446            4.382.291            28.674        
    1990      16.756          5.866.550          87.057       
    1991       15.054            5.351.730            75.505        
    1992      15.313          5.966.359          117.302       
    1993       10.757            5.599.709            246.224        
    1994      5.894          4.254.838          801.311       
    1995       4.776            4.127.233            1.540.240        
    1996      4.937          4.647.853          2.748.224       
    1997       4.608            3.898.920            3.516.235        
    1998      4.148          4.460.098          7.367.988       
    1999       4.107            4.731.624            10.964.412        
    2000      3.590          5.430.971          19.771.849       
                                   
    TOPLAM :       160.659            76.452.852            47.304.113        
                                  
                                            




VERGİ DENETİMİ VE VERGİ DENETİMİNDE ETKİNLİK SORUNU

Vergi Denetim Sorunu

   Bilindiği gibi çağdaş vergi sistemleri beyan esasına dayanmaktadır. Bir ülkede uygulanan maliye/vergi politikasının olumlu sonuç vermesi,beyanların doğruluğuna ve vergilerin eksiksiz olarak zamanında ödenmesine bağlıdır. Sistemde ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu sağlayan idari fonksiyon “vergi denetimidir.”
   Ülkenin ekonomik ve sosyal yapısına uygun yasalar yürürlükte bulunsa ve gelir idaresinin işleyişi mükemmel olsa bile vergi denetiminin yapılmaması ya da olması gereken nitelik ve etkinlikte yapılamaması sistemin zaman içinde bozulması ve doğru işlememesine neden olur. Denetim,oluşturulan sistemin işlemesini güvence altına alarak bozulmasını önlediği gibi maliye politikalarının başarısını da artırır. Bu nedenle vergi denetimi,beyan esasına dayanan çağdaş vergi sistemlerinin “olmazsa olmaz” diye nitelendirilen tamamlayıcı bir unsuru;teftiş,soruşturma ve idari denetim değil icrai bir görevdir.
   Vergi denetimi,vergiye tabi faaliyetle ilgili işlemlerin tamamlanması ve elde edilen gelirin ilgilisince beyan edilmesinden sonra devletin yetkili organlarınca ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak,tespit etmek ve sağlamak üzere yapılır. Bu denetimin mükelleflerin vergisel işlemleri ve bu işlemlerle ilgili defter ve belgeler üzerinde yapılan incelemelerle hata,hile ve noksanlıkların ortaya çıkarılması ve düzeltilmesini sağlamaya yönelik araştırma işlevinin yanında hata ve hilelerin oluşmasını önleyici işlevi de söz konusudur. Bu işlevleri sağlayan denetimin temel amacı,kişilere yasalara uygun hareket etmeye yöneltmektir. Mükelleflerin bir gün denetlenebileceklerini düşünmeleri,yasalara uygun davranma eğilimlerini artırır. Zira,vergi denetimi yasalara aykırı davranışla vergisini doğru ve zamanında ödemeyenler için ciddi bir risk oluşturur. Doğru beyanı sağlayan kriter,bu riskin büyüklüğüdür. Denetim geçirme riski ne kadar fazla olursa,mükelleflerin gelirlerini doğru beyan etme eğilimleri o kadar yüksek olur. Araştırmalar,vergi inceleme olasılığındaki artışın beyan edilen gelirin doğruluk derecesini artırdığını göstermektedir.

Etkin Bir Vergi Denetimi İçin Alınması Gereken  Önlemler

   Vergi denetimi yasalara uymayanlar için bir risk oluşturursa vergi kayıp ve kaçağını asgariye indirmek ve kayıtdışılığı azaltmak mümkün olabilir. Bu sonuç vergi denetiminde etkinliğin sağlanmasıyla elde edilir. Ülkemizde etkin bir vergi denetiminin gerçekleştirilebilmesi için aşağıdaki önlemler alınabilir.

-   Vergisel olayları tek tek tespit etmeye yönelik çok eleman ve zaman gerektiren yöntemlerin yerine daha hızlı ve etkin sorgulayabilen bir vergi güvenlik müessesesi ihdas edilmelidir. Bu amaçla,Kıta Avrupa’sı ülkelerinde uygulandığı şekilde fiskal amacı olmayan,geniş istisna ve muafiyetler içeren düşük oranlı bir “genel servet vergisi” konulmalı veya ülkemizde bir süre uygulanan ve vergi incelemelerinde olumlu sonuçlar alınmasına imkan veren “servet beyanı” esası yeniden devreye sokulmalıdır. Eğer politik ve ekonomik şartlar bu müesseselerden herhangi birinin ihdası açısından uygun bulunmazsa asgari olarak vergi teori ve pratiğinde “özel kıyaslama yöntemi” olarak adlandırılan düzenlemenin eksikliklerinin giderilerek sistemin işlerliği sağlanmalıdır.

-   Türk vergi sisteminde mal hareketinin denetimine önem verilmiştir. Bu anlayış belge düzeninin yerleştirilmesi açısından olumlu sonuç vermiştir. Ancak mal hareketlerini izlemek zaman ve eleman yetersizliği sorununu ortaya çıkarmaktadır. Ülkemizde globalleşmenin etkisiyle hizmet sektörü de gelişmektedir. Her ekonomik faaliyet parasal değere dönüştüğü için nakit akımını kontrol etmek/izlemekle vergiyi doğuran olayı belirlemek mümkün olmaktadır. Bu nedenle ekonomik işleyişin izlenmesi kayıtdışılığın önlenerek vergi sisteminin olumlu sonuç vermesi için nakit hareketlerini kamunun denetleyebileceği genel bir düzenleme yapılmalı,banka ve diğer finansal kesimdeki nakit hareketleri şeffaflaştırılarak belli büyüklüğün üzerindeki tüm parasal işlemlerin banka sistemi aracılığı ile yapılması sağlanmalıdır.

 
-   Vergisel yükümlülüklerin yerine getirilmesi ve denetimde etkinliğin sağlanması açısından vergi suç ve cezalarının yasalarla çok iyi tanımlanması,yorum gerektirmeyecek belirlilikte olması ve vergi kaçırmanın topluma karşı işlenmiş diğer suçlar gibi ele alınıp ödünsüz uygulanması gerçekleştirilmedir. İdare,uygulanan vergi cezalarının sık çıkarılan vergi af yasaları kapsamına alınmasını önlemek suretiyle kararlılığını da göstermelidir. Vergi cezaları,vergi kaçırmanın maliyetidir. Ödünsüz ve etkin uygulanan vergi cezaları,mükellefleri doğru beyana yöneltmektedir.

-   Denetim elemanlarının vergi incelemeleri için gerekli bilgiye ulaşmaları kolaylaştırılmalıdır. Bankalar,noterler,gümrük ve tapu idareleri gibi çeşitli bilgi kaynaklarından toplanan bilgilerin işlendiği ve kullanıma hazır tutulduğu bir veri tabanı incelemelere önemli katkı sağlayacaktır. Etkin hizmet verebilmesi amacıyla oluşturulacak veri tabanı anlamlı ve güvenilir verileri devamlı suretle bünyesinde bulundurmalıdır. Vergi daireleri de vergi incelemesi yapacak denetim elemanlarının isteyeceği tüm bilgileri verebilecek bir yapıya kavuşturulmalıdır. Bilgisayar ortamında bilgi alışverişinde bulunabilme ve ihtiyaç duyduğu bilgiye ulaşabilme imkanı inceleme elemanlarının verimliliğini artıracaktır.

 
-   Vergi denetim birimlerinin görev,yetki ve sorumluluk alanları belirlenerek eşgüdüm sağlanmalıdır. Vergi denetiminde etkinliği sağlamış ülkelerde mükelleflerin hangi birim ve elemanlarca inceleneceği belirlenmektedir. Batı örneğinde olduğu gibi faaliyet konuları ve büyüklüklerine göre işletmeler sınıflandırılarak birimlerin görev alanları belirlenmelidir. Görev,yetki ve sorumlulukları belirsiz birimlerin etkin olabilmeleri mümkün değildir. Ayrıca her denetim birimi kendi içinde işin niteliğine göre uzmanlaşmaya gitmelidir. Ekonomideki tüm faaliyetleri kavrayacak şekilde işkolları itibariyle uzmanlaşmaya gidilmesi,denetlemeye konu faaliyet alanı tüm boyutlarıyla öğrenileceği için zaman kaybı önlenerek daha fazla işletmenin sağlıklı incelenmesi gerçekleştirilebilir.

-   Ekonomik gelişmeye paralel olarak denetlenmesi geren firma sayısı artmış,işletmeler büyümüş ve firmalar işlemlerini bilgisayar teknolojisi yardımıyla yürütmeye başlamışlardır. İdare ve vergi denetim birimleri özel kesimdeki bu gelişme ve dinamizmi yakalayamamıştır. Bilgisayar desteği olmaksızın işletme denetiminin yapılaması olanaksız hale geldiği halde denetim birimleri bilgisayar donanımına kavuşturulamamıştır. Denetim birimleri vergi incelemelerinde de bu çağdaş teknolojiden yararlanmalı,firmaların işlem ve kayıtlarını bu teknoloji yardımıyla sorgulayabilmelidir.

-   Özenle seçilen ve lisansüstü eğitime eş düzeyde bir programla mesleki konularda yetiştirilen merkezi vergi denetim elemanları,devlet memuru olarak kalmak zorunda olmayan ve başka çalışma seçenekleri bulunan kişilerdir. Kamu yönetimi ile ekonominin önde gelen kurum ve kuruluşları için kaynak oluşturmakta;bilgi düzeyleri,nitelikleri ve moral değerleri itibariyle özel kesimce çok iyi imkanlarla talep edilmektedirler. Bu elemanlardan kamunun yeterince yararlanabilmesi ve erozyonun önlenebilmesi için özlük haklarının düzeltilmesi,turne dönemlerindeki gündelik ve gider karşılıklarının gerçekçi biçimde belirlenmesi gerekmektedir. Vergi denetim elemanlarına ödenen ücret,nitelikli üniversite mezunlarını Maliye Bakanlığında çalışmayı özendirici şekilde düzenlenmelidir. Emeklilik rejimi emekli oluncaya kadar çalışmayı değil kamudan ayrılmayı zorlayıcı bir yapıdadır. Kanun vergi incelemesinin işyerinde yapılmasını öngörmektedir. Uygulamalar,işyerinde yapılan incelemelerin verimli ve etkin olduğunu göstermektedir. Adana,Bursa,İzmit,İzmir,Ankara ve İstanbul gibi metropollerde işyerleri genelde kent merkezleri dışındadır. Denetim elemanı için bu illerde işyerine gidip gelmek ve işyerinde inceleme yapmak ulaşım sorunu nedeniyle güçlük arz etmekte kendi vasıtalarıyla ulaşımın sağlanması kişilere ek masraf yüklemektedir. Bu soruna batı ülkelerinde olduğu gibi harcırah kanunu çerçevesinde bir çözüm bulunmalıdır.